Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống thông qua việc phân tích sâu chuỗi cơ sở dữ liệu mời thầu cho thấy, bên cạnh phương thức đấu thầu rộng rãi qua mạng nhằm tối đa hóa sự tham gia cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp, hành lang pháp lý hiện hành vẫn cho phép các chủ đầu tư áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với một số gói thầu xây lắp có tính chất đặc thù hoặc có quy mô giá trị nhỏ.

Mục tiêu của cơ chế này nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công tại các công trình mang tính khẩn cấp hoặc quy mô nội bộ. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc vận dụng linh hoạt các quy định pháp luật để tăng tốc độ thi công và nguy cơ khép kín thông tin, làm suy giảm tính cạnh tranh dẫn đến giảm hiệu quả kinh tế của Nhà nước luôn là một bài toán khó, đòi hỏi bản lĩnh, sự vô tư và trách nhiệm giải trình rất cao của chủ đầu tư.

Tại Cần Thơ, sự tương phản về hiệu quả tiết kiệm ngân sách giữa hai phương thức lựa chọn nhà thầu này hiện lên khá rõ nét qua các hồ sơ tài liệu thu thập được. Như đã phân tích, các dự án thực hiện đấu thầu rộng rãi qua mạng một cách sòng phẳng như gói thầu Nâng cấp, sửa chữa Trường tiểu học Trung Kiên 2 (khu vực Thốt Nốt) hay dự án nâng cấp trụ sở hành chính 3 xã (khu vực Thới Lai) đều mang lại những con số tiết kiệm vốn công rất ấn tượng cho ngân sách nhà nước. Với mức tỷ lệ tiết kiệm ghi nhận lần lượt là 22,68% và 5,58%, việc công khai thông tin rộng rãi đã giúp giảm chi phí trực tiếp cho ngân sách hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng, đồng thời lựa chọn được những liên danh nhà thầu có phương án kỹ thuật tối ưu nhất.

Tuy nhiên, đối với các gói thầu áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn, bức tranh quản lý tài chính lại mang một sắc thái hoàn toàn khác biệt. Đơn cử như gói thầu Xây lắp thuộc dự án Nâng cấp, sửa chữa Trường mầm non Thạnh An 3 do chính Trường mầm non Thạnh An 3 làm chủ đầu tư. Dựa trên hồ sơ kế hoạch lựa chọn nhà thầu được phê duyệt tại Quyết định số 70/QĐ-MNTA3 ngày 16/04/2026, gói thầu xây lắp bao gồm các hạng mục sửa chữa hàng rào, sân khấu này có giá gói thầu được phê duyệt là 992.102.844 đồng, nguồn vốn sử dụng hoàn toàn từ ngân sách nhà nước phân bổ bổ sung chi thường xuyên, thực hiện theo loại hợp đồng trọn gói với thời gian thi công gọn trong 60 ngày.

Ngay sau đó, kết quả chỉ định thầu gói thầu xây lắp này đã được phê duyệt tại Quyết định số 71, với đơn vị được lựa chọn thực hiện là Hợp tác xã Xây dựng Thanh Bình, mức giá trúng thầu được công bố là 982.181.000 đồng. Xét về mặt thủ tục và hạn mức giá trị, việc chủ đầu tư áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn cho một gói thầu xây lắp có giá trị dưới 2 tỷ đồng là hoàn toàn phù hợp, tuân thủ đúng các chỉ dẫn tại Điều 23 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Nghị định 214. Tuy nhiên, nếu xét dưới lăng kính quản trị hiệu quả dòng vốn công, do đặc thù của chỉ định thầu là không qua khâu đấu giá cọ xát trực tiếp giữa nhiều doanh nghiệp trên hệ thống mạng, tỷ lệ tiết kiệm mang lại cho ngân sách tại gói thầu này chỉ đạt mức khiêm tốn là 1%, tương đương với số tiền giảm giá gần 10 triệu đồng. Biên độ trúng thầu này gần như áp sát với mức giá dự toán phê duyệt ban đầu.

Thực tế so sánh này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc chấn chỉnh, thắt chặt vai trò kiểm soát và đặc biệt là nâng cao trách nhiệm giải trình của người đứng đầu các đơn vị thụ hưởng vốn ngân sách. Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu đã đưa ra các chỉ đạo rất quyết liệt và trực diện về nội dung này. Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu các cơ quan, chủ đầu tư tuyệt đối không được phép lạm dụng hình thức chỉ định thầu, nghiêm cấm hành vi cố tình xé lẻ dự án, chia nhỏ các gói thầu xây lắp thành nhiều gói thầu siêu nhỏ có giá trị dưới hạn mức nhằm né tránh nghĩa vụ phải tổ chức đấu thầu rộng rãi qua mạng, làm triệt tiêu tính cạnh tranh tự do của nền kinh tế.

Đưa ra các phân tích pháp lý sắc bén từ chuỗi dữ liệu thực tế này, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) nhấn mạnh: "Sự chênh lệch về hiệu quả kinh tế giữa mức tiết kiệm tốt đến hơn 22% ở các gói đấu thầu rộng rãi và mức tiết kiệm 1% ở gói chỉ định thầu tại Cần Thơ là một bài học thực tiễn lớn về trách nhiệm của người ký quyết định phê duyệt. Gói thầu sửa chữa tại Trường Mầm non Thạnh An 3 tuy không vi phạm về mặt hạn mức pháp lý, nhưng hệ thống Luật Đấu thầu hiện hành và Chỉ thị 12/CT-TTg quy định người đứng đầu chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm giải trình toàn diện về tính tối ưu của dòng vốn. Chủ đầu tư không thể chỉ hoàn thành các thủ tục giấy tờ mang tính hợp thức hóa trên bàn giấy, mà phải chứng minh một cách minh bạch rằng việc giao thầu cho một tổ chức cụ thể thông qua chỉ định thầu thực sự mang lại chất lượng kỹ thuật tốt nhất và chi phí tiết kiệm nhất cho Nhà nước. Việc lặp đi lặp lại hành vi giao thầu cho một doanh nghiệp quen thuộc địa bàn mà không qua đấu thầu điện tử công khai luôn tiềm ẩn những rủi ro lớn về tính minh bạch. Người đứng đầu cơ quan buộc phải cẩn trọng tối đa, tăng cường khâu kiểm tra năng lực máy móc thiết bị thực tế của nhà thầu trúng thầu và sẵn sàng giải trình làm rõ cơ sở phê duyệt trước các cơ quan thanh tra, kiểm toán".

Rõ ràng, dù lựa chọn phương thức đấu thầu rộng rãi hay chỉ định thầu rút gọn, mục tiêu tối hậu của công tác mua sắm công vẫn là xây dựng được những công trình hạ tầng phục vụ tốt nhất cho đời sống dân sinh. Nhưng để đồng ngân sách không bị lãng phí, sự vô tư, công tâm và tinh thần trách nhiệm giải trình cao độ của người đứng đầu tại các Ban quản lý dự án, trường học, bệnh viện chính là yếu tố quyết định hàng đầu, là chìa khóa then chốt để kiến tạo nên một môi trường đầu tư công lành mạnh, hiệu quả và minh bạch.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.