Mua sắm trực tuyến ngày càng phổ biến khiến những cuộc gọi từ shipper trở thành điều quen thuộc với người dùng. Chính tâm lý chờ nhận hàng và thói quen thanh toán nhanh đã bị các đối tượng lừa đảo khai thác để dựng lên những kịch bản ngày càng tinh vi. Mới đây, Công an tỉnh Quảng Trị cảnh báo người dân về thủ đoạn mạo danh nhân viên giao hàng, trong đó đáng chú ý là trường hợp đối tượng nắm chính xác thông tin đơn hàng khiến nạn nhân rất dễ tin rằng cuộc gọi là thật.

Giả shipper, đọc đúng đơn hàng để tạo lòng tin

Ảnh minh họa.

Theo Công an tỉnh Quảng Trị, anh T.A.T, trú tại phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị, nhận được cuộc gọi vào khoảng 16 giờ 33 phút ngày 18/8 từ số điện thoại 0834784055. Người gọi tự xưng là shipper, nói giọng miền Bắc và thông báo đang giao một đơn hàng mà anh T. đã đặt. Thông tin này thoạt nhìn không có gì bất thường bởi anh thực sự có một đơn hàng đang chờ nhận.

Tuy nhiên, anh T. cho biết mặt hàng cần phải thử mới biết có phù hợp hay không nên đề nghị lùi thời gian thanh toán. Khoảng 15 phút sau, một số điện thoại khác là 0778340630 tiếp tục gọi cho anh và yêu cầu phải thanh toán trước 17 giờ. Đối tượng đồng thời cung cấp số tài khoản 564362459 tại ngân hàng VIB, mang tên NGUYEN MANH HUNG, cùng số tiền 730.000 đồng.

Điểm khiến thủ đoạn này đáng chú ý là thông tin mà kẻ gian cung cấp không phải những dữ liệu chung chung. Tên mặt hàng và số tiền 730.000 đồng hoàn toàn trùng khớp với đơn hàng anh T. đặt từ một cửa hàng trên Facebook. Nếu chỉ dựa vào sự trùng khớp này, nhiều người có thể cho rằng cuộc gọi thực sự đến từ đơn vị vận chuyển và nhanh chóng chuyển tiền để nhận hàng.

Đối tượng còn sử dụng yếu tố thời gian để tạo áp lực. Việc yêu cầu thanh toán trước 17 giờ khiến nạn nhân có cảm giác nếu không chuyển tiền ngay, đơn hàng có thể bị hủy, phát sinh phí hoặc không được giao. Đây là một dạng thao túng tâm lý phổ biến trong các vụ lừa đảo trực tuyến: thay vì cho nạn nhân đủ thời gian kiểm tra, kẻ gian liên tục thúc giục để người nhận hành động theo phản xạ.

Trong trường hợp của anh T., sự tỉnh táo đã giúp tránh được một vụ mất tiền. Nhận thấy có dấu hiệu bất thường, anh không chuyển khoản mà tiếp tục kiểm tra. Kết quả cho thấy đơn hàng mà người gọi thông báo thực tế chưa được giao đến nhà. Anh cũng nhận ra thời gian đặt hàng mới chỉ một ngày, trong khi thông thường đơn vị vận chuyển cần khoảng 2-4 ngày để giao.

Sự việc cho thấy một thủ đoạn đáng lo ngại hơn so với kiểu gọi điện ngẫu nhiên. Kẻ gian không nhất thiết phải đoán mò nạn nhân có mua hàng hay không, mà có thể dựa trên những thông tin liên quan đến hoạt động mua sắm để tạo ra một kịch bản có vẻ hợp lý. Khi đối tượng nói đúng tên sản phẩm và số tiền, nạn nhân dễ mất cảnh giác, đặc biệt nếu đang chờ nhiều đơn hàng cùng lúc.

Nguồn thông tin mà các đối tượng sử dụng trong những vụ việc như vậy có thể đến từ nhiều khâu khác nhau trong quá trình mua sắm trực tuyến. Vì thế, người tiêu dùng không nên công khai số điện thoại, địa chỉ, mã đơn hàng hoặc thông tin mua sắm lên mạng xã hội. Việc chia sẻ ảnh chụp màn hình đơn hàng để khoe sản phẩm, hỏi tình trạng giao hàng hay trao đổi với cộng đồng tưởng như vô hại nhưng có thể làm lộ những dữ liệu mà kẻ gian có thể tận dụng.

Đáng chú ý, cuộc gọi giả shipper chỉ là một biến thể trong hệ sinh thái lừa đảo thương mại điện tử. Theo chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn, tội phạm hiện sử dụng nhiều hình thức như giả mạo cửa hàng uy tín, chiếm đoạt tài khoản, yêu cầu đặt cọc, giao hàng kém chất lượng, gửi liên kết độc hại hoặc mạo danh qua tin nhắn và cuộc gọi để đánh cắp dữ liệu cá nhân.

Không dừng ở những kịch bản truyền thống, các đối tượng còn tận dụng AI và Deepfake để giả mạo gương mặt, giọng nói của người thân nhằm thao túng cảm xúc. Theo chuyên gia, lòng tin, lòng tham và nỗi sợ hãi đều có thể bị biến thành “điểm yếu” trong một cuộc tấn công. Vì vậy, một cuộc gọi nghe rất thuyết phục hoặc một video có hình ảnh quen thuộc cũng không còn là bằng chứng đủ để người dùng tin rằng người ở đầu dây bên kia là người thật.

Công an khuyến cáo gì, chuyên gia đề xuất “Khiên 3 lớp”?

Từ vụ việc tại Quảng Trị, Công an khuyến cáo khi nhận cuộc gọi yêu cầu thanh toán đơn hàng, người dân cần chủ động kiểm tra trực tiếp trên ứng dụng mua hàng. Nếu vẫn còn nghi ngờ, người dùng nên liên hệ với cửa hàng hoặc đơn vị vận chuyển thông qua kênh chính thức để xác nhận tình trạng đơn hàng. Đây là bước kiểm tra đơn giản nhưng có thể ngăn chặn việc chuyển tiền cho một tài khoản không liên quan.

Cơ quan công an đặc biệt lưu ý người dân không chuyển tiền vào tài khoản cá nhân do người lạ cung cấp khi chưa xác minh. Một người tự xưng là shipper, đọc đúng tên sản phẩm hay số tiền chưa đủ để chứng minh danh tính. Trong mọi trường hợp, người dùng nên kiểm tra thông tin đơn hàng trên nền tảng đã đặt hàng trước khi thực hiện thanh toán.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ thông tin mua sắm cũng cần được xem là một phần của an toàn số. Người dùng nên hạn chế công khai số điện thoại, địa chỉ, mã đơn hàng và những thông tin có thể giúp người khác nhận diện hoạt động mua sắm của mình. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, người dân nên thông báo cho người thân để cùng cảnh giác, đồng thời trình báo cơ quan chức năng khi có dấu hiệu bị lừa đảo.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn, sự phát triển của thương mại điện tử đang tạo ra một nghịch lý: người dân chưa bao giờ mua sắm và thanh toán thuận tiện như hiện nay, nhưng cũng có thể mất tiền rất nhanh chỉ sau một lần bất cẩn. Khi dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành nguyên liệu cho các kịch bản lừa đảo, việc chỉ trông chờ vào sự tỉnh táo của từng cá nhân là chưa đủ.

Để giải quyết vấn đề, ông Sơn đề xuất mô hình “Khiên 3 lớp”, gồm pháp lý, công nghệ và kỹ năng. Theo chuyên gia, ba trụ cột này cần được triển khai đồng bộ để tạo thành một hệ thống phòng vệ thay vì chỉ tập trung vào một khâu.

Ở lớp pháp lý, ông Sơn cho rằng việc bảo vệ dữ liệu cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế nguồn thông tin mà tội phạm có thể khai thác. Theo thông tin được cung cấp, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 nghiêm cấm việc đánh cắp, mua bán hoặc trao đổi trái phép dữ liệu cá nhân. Trong khi đó, dự thảo Luật An ninh mạng 2025 tiếp tục đặt vấn đề an ninh dữ liệu làm trọng tâm và nghiêm cấm hành vi sử dụng công nghệ để giả mạo thông tin, hình ảnh, giọng nói hoặc làm nhái sản phẩm, thương hiệu.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác quốc tế trong cuộc chiến chống tội phạm mạng, nhất là khi các nhóm lừa đảo có thể hoạt động xuyên biên giới. Công ước Hà Nội, được đề cập trong thông tin do người dùng cung cấp, hướng tới việc thiết lập cơ chế phối hợp quốc tế trong chia sẻ dữ liệu, thu thập bằng chứng số và xử lý tội phạm mạng. Đây được xem là một phần mở rộng của “lớp khiên” bảo vệ người dùng khi tội phạm không còn bị giới hạn bởi phạm vi một quốc gia.

Ở lớp công nghệ, các ngân hàng và tổ chức tài chính đã triển khai nhiều cơ chế xác thực như mật khẩu, OTP, sinh trắc học và phân tích hành vi nhằm phát hiện giao dịch bất thường. Hệ thống kết nối cảnh báo tài khoản phạm tội giữa ngân hàng, Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước cũng được kỳ vọng giúp nhận diện các giao dịch đáng ngờ, qua đó hỗ trợ ngăn chặn và thu hồi tài sản cho người dân.

Người dùng cũng có thể chủ động bổ sung một lớp phòng vệ bằng các công cụ hỗ trợ kiểm tra đường link và phần mềm độc hại. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có thể hỗ trợ chứ không thể thay thế hoàn toàn khả năng phán đoán của người dùng. Một đường link có thể được phát hiện là độc hại, nhưng nếu nạn nhân chủ động chuyển tiền vào một tài khoản hợp pháp được kẻ gian sử dụng làm trung gian, việc ngăn chặn sẽ khó khăn hơn.

Vì vậy, theo ông Vũ Ngọc Sơn, lớp kỹ năng của người dùng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Chuyên gia đề cập đến phong trào “Bình dân học vụ số” và cho rằng mỗi người cần trang bị kiến thức an toàn mạng như một “liều vắc xin số”. Việc hiểu cách nhận biết thủ đoạn lừa đảo cần được thực hiện trước khi sự cố xảy ra, thay vì chờ đến khi mất tiền mới bắt đầu tìm hiểu.

Để hình thành phản xạ an toàn, ông Sơn đưa ra nguyên tắc “3 Không - 3 Nhanh”. Ba điều “Không” gồm không tin tưởng tuyệt đối, kể cả khi có video call; không cài ứng dụng từ liên kết lạ; và không chuyển tiền khi chưa xác thực. Ba điều “Nhanh” là nhanh tra cứu khi nhận thông tin đáng ngờ, nhanh ngắt kết nối khi bị đe dọa hoặc thao túng và nhanh báo cáo tới cơ quan chức năng khi phát sinh sự cố.

Với riêng trường hợp giả shipper, nguyên tắc này có thể được áp dụng rất đơn giản. Khi nhận cuộc gọi thông báo giao hàng, thay vì lập tức làm theo hướng dẫn, người dùng nên dừng lại, mở ứng dụng mua sắm để kiểm tra đơn hàng, đối chiếu trạng thái vận chuyển và chủ động liên hệ với shop. Nếu người gọi liên tục thúc giục chuyển tiền, đưa ra thời hạn gấp hoặc yêu cầu thanh toán vào tài khoản cá nhân không nằm trong thông tin chính thức của đơn hàng, đó càng là dấu hiệu cần cảnh giác.

Điểm nguy hiểm của các vụ lừa đảo kiểu này nằm ở chỗ kẻ gian không nhất thiết phải sử dụng một kịch bản quá phức tạp. Chỉ cần biết đúng một vài thông tin về đơn hàng, tạo ra một cuộc gọi đúng thời điểm và thêm yếu tố thúc giục, chúng đã có thể khiến nạn nhân tự bỏ qua những bước kiểm tra cần thiết.

Do đó, an toàn khi mua sắm trực tuyến không chỉ phụ thuộc vào công nghệ bảo mật của ngân hàng hay sàn thương mại điện tử, mà còn nằm ở thói quen của mỗi người. Một cuộc gọi từ số lạ, dù người gọi biết chính xác món hàng và số tiền, vẫn cần được xác minh qua kênh chính thức trước khi người dùng thực hiện bất kỳ giao dịch nào.

Trong bối cảnh tội phạm mạng liên tục tận dụng dữ liệu cá nhân, AI và các phương thức thao túng tâm lý để tạo ra những “cái bẫy vô hình”, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là không hành động vội vàng. Như thông điệp của chuyên gia Vũ Ngọc Sơn, an toàn không đến từ may mắn mà đến từ sự hiểu biết và chủ động. Khi pháp lý, công nghệ và kỹ năng cùng tạo thành một “Khiên 3 lớp”, người dùng mới có thể giảm đáng kể nguy cơ trở thành mắt xích tiếp theo trong những đường dây lừa đảo trực tuyến.