Thế giới đang chứng kiến một cuộc chuyển giao quyền lực công nghệ ngoạn mục. Khi cuộc cách mạng Trí tuệ nhân tạo (AI) và chất bán dẫn vẫn đang càn quét mọi ngóc ngách của nền kinh tế toàn cầu, một "cơn sóng thần" khác đã âm thầm thành hình và được dự báo sẽ tạo ra những cú đảo lộn còn lớn hơn thế: Công nghệ lượng tử (Quantum Technology).
Không nằm ngoài vòng xoáy chiến lược đó, Việt Nam – một quốc gia đang khát khao khẳng định vị thế tự chủ công nghệ – đã chính thức bấm nút khởi động, bước vào đường đua lượng tử với một tư duy rất rõ ràng từ các cấp lãnh đạo cao nhất: “Có thể đi sau, nhưng quyết không được chậm”.
Bước thay đổi mang tầm chiến lược quốc gia
Ngày 21/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương để xem xét và cho chủ trương về Đề án “Nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử phục vụ phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh”.
Sự kiện này đã chính thức nâng tầm công nghệ lượng tử từ một "đề tài nghiên cứu phòng thí nghiệm" thành một vấn đề chiến lược quốc gia.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, phải có tư duy đúng, đi sau nhưng không đi chậm; không nóng vội nhưng cũng không được chần chừ; cần hết sức tránh tâm lý tự ti, tránh tư duy phong trào, chạy theo hình thức, đầu tư dàn trải, đặt mục tiêu vượt quá khả năng thực tế.
Do đó phải lựa chọn đúng hướng đi phù hợp với điều kiện Việt Nam; từng bước xây dựng năng lực thực chất của quốc gia trong những lĩnh vực có khả năng tham gia và làm chủ.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị, ưu tiên trước hết cho vấn đề an ninh và chủ quyền số quốc gia, bảo đảm chủ động từ sớm, từ xa, không để bị động, bất ngờ. Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực lượng tử phải mạnh mẽ, chọn lọc và thực chất, phục vụ cho mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ của Việt Nam, không nên biến hợp tác quốc tế thành một sự phụ thuộc mới.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, tập trung đầu tư có trọng tâm, trọng điểm. Không đầu tư dàn trải, manh mún, mỗi nơi làm một ít, thiết bị phân tán, không tạo được sức mạnh tổng hợp. Phải hình thành được các trung tâm nghiên cứu mạnh, các phòng thí nghiệm trọng điểm, các nhóm nghiên cứu xuất sắc và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các cơ quan quốc phòng - an ninh; nghiên cứu ưu tiên một xu hướng có tính khả thi và tác động lớn.
Song song đó, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng ban hành Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc lĩnh vực khoa học tự nhiên (PEBR) giai đoạn 2026 - 2035. Lần đầu tiên, Việt Nam thay đổi tư duy tài trợ ngắn hạn sang đầu tư dài hạn theo chu kỳ 5 - 10 năm, đặt mục tiêu hình thành 50 nhóm nghiên cứu mạnh, trong đó công nghệ lượng tử là một mũi nhọn tiên phong.
Lợi thế và bài toán của người đi sau
Bước vào cuộc đua lượng tử, Việt Nam đối mặt với cả cơ hội lẫn thách thức. Các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc hay châu Âu đã đổ hàng tỷ USD từ nhiều năm trước để xây dựng các máy tính lượng tử sơ khai. Rõ ràng, chúng ta có khoảng cách lớn về mặt hạ tầng.
Tuy nhiên, vị thế của người đi sau mang lại cho Việt Nam một góc nhìn tỉnh táo. Thay vì dàn trải nguồn lực chế tạo những cỗ máy tính lượng tử tiêu tốn hàng trăm triệu USD, Việt Nam chọn chiến lược đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng, đi đúng vào những khâu có thể tạo năng lực thật và giá trị thật; xây dựng năng lực công nghệ lượng tử, cần lựa chọn một số hướng nghiên cứu ưu tiên phù hợp với điều kiện Việt Nam và gắn với những bài toán thực tiễn của Việt Nam.
Theo GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nếu chuẩn bị đúng từ bây giờ, Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia vào chuỗi giá trị lượng tử toàn cầu theo cách phù hợp với năng lực và lợi ích chiến lược của mình.
GS.TS Trần Hồng Thái cũng cho rằng, ưu tiên hàng đầu hiện nay của Việt Nam là truyền thông và an ninh lượng tử, đặc biệt là mật mã hậu lượng tử và phân phối khóa lượng tử.
Thứ hai là mô phỏng lượng tử, thuật toán và phần mềm lượng tử. Đây là hướng đi phù hợp với lợi thế của Việt Nam về toán học, khoa học máy tính và nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao. Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia sâu vào chuỗi giá trị này thông qua phát triển thuật toán lượng tử, mô phỏng vật liệu, tối ưu hóa logistics, trí tuệ nhân tạo lượng tử và các ứng dụng tính toán hiệu năng cao.
Thứ ba là cảm biến lượng tử và đo lường chính xác. Đây được xem là lĩnh vực có mức độ sẵn sàng công nghệ cao và khả năng ứng dụng thực tiễn sớm nhất đối với Việt Nam.
Còn theo GS Nguyễn Hữu Đức, Đại học Quốc gia Hà Nội, Công nghệ lượng tử có thể chưa tác động đến đời sống hằng ngày nhanh như trí tuệ nhân tạo, nhưng nó đang định hình một lớp năng lực công nghệ mới của thế giới. Quốc gia nào chuẩn bị sớm sẽ có cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị mới. Quốc gia nào chờ đến khi công nghệ chín muồi mới bắt đầu sẽ chỉ có thể mua lại công nghệ, phụ thuộc vào chuẩn mực và hạ tầng của người khác.
Đối với Việt Nam, cách tiếp cận phù hợp không phải là chạy đua dàn trải, mà là chọn đúng điểm vào. Trước mắt, cần ưu tiên đào tạo nhân lực, mật mã hậu lượng tử, cảm biến lượng tử ứng dụng và kết nối với chương trình AI – bán dẫn – an ninh mạng. Về lâu dài, cần xây dựng năng lực nghiên cứu, hạ tầng phòng thí nghiệm, đội ngũ chuyên gia và hợp tác quốc tế để từng bước tham gia vào hệ sinh thái lượng tử toàn cầu.
PGS.TS Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới Tạo sinh (IGNITE), Thành viên Hội đồng Tư vấn quốc gia về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhận định, Việt Nam có nhiều nhà khoa học giỏi, đặc biệt trong vật lý lý thuyết đã ứng dụng tri thức lượng tử trong các ngành vật liệu, hạt nhân, năng lượng cao và hạt cơ bản. Đó là cơ sở tri thức cho phát triển công nghệ lượng tử. Tuy nhiên, từ khoa học đến công nghệ là một bước dài.
Công nghệ lượng tử có thể vẫn là một khái niệm trừu tượng với số đông, nhưng sức ảnh hưởng của nó tới vận mệnh quốc gia là vô cùng cụ thể. Bằng việc định hình chiến lược dài hạn ngay từ bây giờ, Việt Nam không chỉ muốn làm người quan sát, mà đang nỗ lực tự đi bằng đôi chân của mình, chiếm một vị trí xứng đáng trong kỷ nguyên công nghệ tiếp theo của nhân loại.
