Quan hệ Việt Nam – Pháp đang bước vào một giai đoạn mới, trong đó khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành một trụ cột quan trọng. Việc hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2024 đã tạo khuôn khổ mới để mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực, từ năng lượng, hạ tầng đến khoa học – công nghệ, không gian và đổi mới sáng tạo.

Cánh cửa quan trọng đưa quan hệ Việt – Pháp bước vào lĩnh vực công nghệ cao

Chuyến thăm chính thức Pháp và tham dự Hội nghị thượng đỉnh không gian vũ trụ tại Paris của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân, từ ngày 9 đến 12/9/2026, diễn ra đúng vào thời điểm hai nước đang tìm cách biến khuôn khổ chiến lược ấy thành những chương trình hợp tác cụ thể. Đáng chú ý, Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ do Tổng thống Emmanuel Macron khởi xướng, được tổ chức vào ngày 9 và 10/9, không chỉ bàn về khám phá không gian, mà còn hướng tới các chuẩn mực, quy tắc và khuôn khổ quản trị một lĩnh vực đang ngày càng trở thành không gian cạnh tranh công nghệ mới.

Tổng thống Emmanuel Macron phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh Không gian quốc tế. Ảnh: AP

Điều đó cho thấy một điểm đáng chú ý trong quan hệ Việt – Pháp: hai nước không còn chỉ nói về việc chuyển giao những công nghệ đã hoàn thiện, mà có thể tiến tới hợp tác trong những lĩnh vực sẽ định hình tương lai.

Pháp sở hữu một hệ sinh thái khoa học – công nghệ có chiều sâu, với thế mạnh nổi bật trong hàng không vũ trụ, năng lượng hạt nhân dân sự, toán học, vật lý, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới và công nghệ môi trường. Đặc biệt, Pháp là một trong những quốc gia châu Âu có năng lực độc lập đáng kể trong lĩnh vực không gian, từ tên lửa, vệ tinh đến các chương trình nghiên cứu và ứng dụng dữ liệu không gian.

Đây là lĩnh vực Việt Nam đang có nhu cầu ngày càng lớn. Sau những kết quả đạt được từ vệ tinh viễn thám VNREDSat-1, Việt Nam đang hướng tới nâng cao năng lực quan sát Trái đất, thu thập và xử lý dữ liệu vệ tinh, phục vụ dự báo thiên tai, quản lý tài nguyên, nông nghiệp, môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Phía Việt Nam cũng đang thúc đẩy hợp tác với Pháp về dự án VNREDSat-2, coi đây là một hướng quan trọng để đưa hợp tác không gian song phương sang giai đoạn mới.

Không gian vì thế có thể trở thành một trong những “cánh cửa” quan trọng đưa quan hệ Việt – Pháp bước vào lĩnh vực công nghệ cao. Nhưng ý nghĩa lớn hơn nằm ở chỗ công nghệ vũ trụ có tính liên ngành rất cao. Một chương trình vệ tinh không chỉ cần tên lửa hay thiết bị bay trong không gian, mà còn đòi hỏi năng lực về điện tử, cảm biến, vật liệu, phần mềm, trí tuệ nhân tạo, xử lý dữ liệu và đào tạo nhân lực. Nếu hợp tác được thiết kế theo hướng cùng nghiên cứu và từng bước làm chủ công nghệ, lợi ích đối với Việt Nam sẽ vượt xa một dự án vệ tinh đơn lẻ.

Năng lượng hạt nhân dân sự là một lĩnh vực khác có thể tạo ra chiều sâu chiến lược cho quan hệ hai nước. Pháp có kinh nghiệm lâu năm trong phát triển và vận hành hệ thống điện hạt nhân, trong khi Việt Nam đang nghiên cứu, chuẩn bị các điều kiện để phát triển điện hạt nhân phục vụ nhu cầu năng lượng dài hạn. Hai bên đã xác định hợp tác đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ hạt nhân dân sự, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, là một hướng hợp tác quan trọng.

Đặc biệt, hợp tác hạt nhân không chỉ liên quan tới xây dựng nhà máy điện. Sự hợp tác này còn bao gồm đào tạo kỹ sư, an toàn bức xạ, quản lý chất thải, y học hạt nhân, vật liệu, nghiên cứu và xây dựng hệ thống quản lý – pháp lý. Đây là lĩnh vực mà giá trị lớn nhất của một đối tác quốc tế có thể nằm ở tri thức và năng lực con người, chứ không đơn thuần ở thiết bị.

Hạ tầng cũng là một không gian để công nghệ Pháp có thể đóng góp vào quá trình hiện đại hóa Việt Nam. Hai bên đang thảo luận về khả năng các doanh nghiệp Pháp tham gia những dự án hạ tầng chiến lược, trong đó có đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng và các dự án giao thông đô thị. Pháp đồng thời có thế mạnh về hàng không, đường sắt, quy hoạch đô thị và các hệ thống giao thông công cộng.

Điều quan trọng là Việt Nam không chỉ cần xây dựng những công trình mới, mà còn cần hình thành năng lực công nghệ của chính mình trong quá trình xây dựng. Một dự án hạ tầng lớn sẽ có giá trị cao hơn nếu đi cùng đào tạo kỹ sư, phát triển chuỗi cung ứng trong nước, chuyển giao năng lực thiết kế – vận hành và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn.

Chuyển từ mô hình “hợp tác và chuyển giao” sang “đồng sáng tạo”

Trong lĩnh vực khoa học – công nghệ nói chung, hai nước đã có một bước tiến quan trọng khi Hiệp định hợp tác về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam – Pháp có hiệu lực từ tháng 5/2025. Tháng 3/2026, Chính phủ Việt Nam phê duyệt kế hoạch thực hiện hiệp định, tạo cơ sở để đưa các cam kết hợp tác vào những chương trình cụ thể.

Đáng chú ý, các ưu tiên mới không chỉ nằm ở những lĩnh vực truyền thống. Hai nước đang hướng tới hợp tác về công nghệ không gian, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và cả khoáng sản quan trọng. Phía Pháp cũng nhấn mạnh thế mạnh của nước này trong công nghệ đất hiếm và lĩnh vực không gian.

Đây có thể là một hướng đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gắn với các khoáng sản chiến lược, chất bán dẫn, vật liệu mới và chuỗi cung ứng, Việt Nam cần những đối tác có khả năng giúp mình đi từ khai thác tài nguyên đến chế biến sâu, nghiên cứu vật liệu và phát triển các ứng dụng công nghệ có giá trị gia tăng cao.

Tuy nhiên, để Pháp thực sự trở thành một đối tác công nghệ quan trọng, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cũng cần thay đổi cách tiếp cận sự hợp tác. Mục tiêu không nên chỉ là thu hút doanh nghiệp Pháp đầu tư hay mua công nghệ, mà phải là cùng nghiên cứu, cùng đào tạo và cùng phát triển sản phẩm. Một hệ sinh thái hợp tác hiệu quả cần kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và startup của hai nước.

Cộng đồng trí thức và doanh nhân Việt Nam tại Pháp có thể đóng vai trò đặc biệt trong quá trình này. Năm 2026, một hiệp hội người Việt tại Pháp được thành lập với định hướng thúc đẩy hợp tác công nghệ và AI, đóng vai trò cầu nối tri thức và chuyển giao công nghệ giữa Pháp, châu Âu và Việt Nam. Đây chính là loại “cầu nối mềm” có thể giúp các chương trình hợp tác đi sâu hơn vào mạng lưới nghiên cứu và doanh nghiệp châu Âu.

Sau cùng, lợi thế lớn nhất của Pháp đối với Việt Nam có lẽ không nằm ở một công nghệ cụ thể. Điều đáng giá hơn là khả năng cùng Việt Nam xây dựng năng lực công nghệ dài hạn. Pháp có kinh nghiệm phát triển những ngành đòi hỏi vốn tri thức lớn, chu kỳ nghiên cứu dài và mức độ tự chủ công nghệ cao. Việt Nam lại có thị trường năng động, lực lượng nhân lực trẻ, nhu cầu phát triển lớn và vị trí thuận lợi tại Đông Nam Á.

Nếu hai nguồn lực ấy được kết nối, quan hệ Việt – Pháp có thể chuyển từ mô hình “hợp tác và chuyển giao” sang “đồng sáng tạo”. Từ vệ tinh đến năng lượng hạt nhân, từ đường sắt đến AI, từ vật liệu mới đến công nghệ xanh, mỗi lĩnh vực đều có thể trở thành một mắt xích của một mạng lưới công nghệ rộng lớn hơn giữa Việt Nam, Pháp và châu Âu.

Trong một thế giới mà năng lực công nghệ ngày càng quyết định sức cạnh tranh và khả năng tự chủ của mỗi quốc gia, một đối tác tốt không phải là đối tác làm thay mình. Đó là đối tác giúp mình học nhanh hơn, nghiên cứu tốt hơn và cuối cùng có thể tự tạo ra công nghệ của chính mình. Nếu quan hệ Việt – Pháp đi theo hướng đó, chuyến thăm nước Phám và tham gia Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ năm 2026 của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có thể trở thành một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình đưa hợp tác khoa học – công nghệ song phương lên một tầng nấc mới.