Nhìn qua kính thiên văn, chuẩn tinh có thể trông chẳng khác gì một điểm sáng nhỏ bé giữa bầu trời. Nhưng đằng sau chấm sáng ấy lại là một trong những hiện tượng dữ dội nhất vũ trụ: một hố đen siêu khối lượng đang “ăn” vật chất ở trung tâm một thiên hà xa xôi.
Ảnh: abcnews.go
Tên gọi quasar, hay chuẩn tinh, xuất phát từ quasi-stellar radio source, nghĩa là “nguồn vô tuyến gần giống sao”. Khi được phát hiện vào cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, các nhà thiên văn thấy chúng giống những ngôi sao vì quá xa và quá nhỏ trên ảnh quan sát. Chỉ đến khi nghiên cứu quang phổ, họ mới nhận ra những điểm sáng kỳ lạ này thực sự nằm ở khoảng cách khổng lồ ngoài Ngân Hà.
Ảnh: hi-tech.mail
Ngày nay, các nhà khoa học biết rằng chuẩn tinh là một dạng nhân thiên hà hoạt động (AGN), trong đó một hố đen siêu khối lượng ở trung tâm thiên hà đang hút vật chất. Bản thân hố đen không phát sáng. Ánh sáng khủng khiếp của chuẩn tinh đến chủ yếu từ đĩa bồi tụ gồm khí và bụi xoáy quanh nó. Khi vật chất bị nén, ma sát và nung nóng đến nhiệt độ cực cao, nó giải phóng một lượng năng lượng khổng lồ trước khi rơi qua chân trời sự kiện.
Điều khiến chuẩn tinh trở nên khó tin là một vùng có kích thước chỉ tương đương vài ngày ánh sáng đến vài năm ánh sáng có thể sáng hơn cả thiên hà chứa hàng trăm tỷ ngôi sao. NASA cho biết, chuẩn tinh có thể phát ra lượng ánh sáng gấp khoảng 100–1.000 lần toàn bộ một thiên hà giống Ngân Hà. Một số chuẩn tinh còn phóng những tia vật chất năng lượng cao ra không gian với vận tốc gần bằng tốc độ ánh sáng.
Ảnh: science.nasa
Nhưng điều thú vị nhất có lẽ nằm ở khoảng cách. Chuẩn tinh ở rất xa nên ánh sáng của chúng phải mất hàng tỷ năm mới đến Trái đất. Khi quan sát một chuẩn tinh cổ đại, các nhà thiên văn thực chất đang nhìn thấy một bức ảnh của vũ trụ trong quá khứ. Những chuẩn tinh xa nhất vì thế trở thành “đèn hiệu vũ trụ”, giúp các nhà khoa học nghiên cứu quá trình hình thành thiên hà và sự phát triển của những hố đen khổng lồ trong vũ trụ sơ khai.
Có một nghịch lý tuyệt đẹp ở đây: thứ chúng ta nhìn thấy như một điểm sáng bé xíu có thể là dấu vết của một trong những cỗ máy tự nhiên mạnh mẽ nhất từng tồn tại. Và mỗi photon từ chuẩn tinh đến Trái đất hôm nay cũng mang theo một câu chuyện đã bắt đầu từ hàng tỷ năm trước.
Nhìn vào một chuẩn tinh, đôi khi không phải chúng ta đang nhìn thấy một vật thể ở rất xa, mà đang nhìn thẳng vào quá khứ của vũ trụ.
