Những khay cơm "lèo tèo" hoặc kém “chất” và nỗi lo từ phụ huynh

Từ năm học 2024 – 2025 đến nay, mức thu suất ăn bán trú tại TP HCM không còn được quy định trần không quá 32.000 - 35.000 đồng/ngày mà Tiền ăn bán trú của học sinh sẽ do nhà trường thỏa thuận với phụ huynh theo thực tế. Qua khảo sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy qua 2 năm triển khai, các trường đang áp dụng mức thu dao động tùy theo cấp học và khu vực. Tại Trường Tiểu học Võ Thị Sáu (Phường Tân Thới Hiệp), mức thu cho suất ăn trưa bán trú ghi nhận là 35.000 đồng/học sinh/ngày. Tương tự, tại Trường THCS Nguyễn Chí Thanh, mức thu này cũng ở ngưỡng 35.000 đồng, xê dịch vào phía trung tâm thì mức thu ở một số trường có điều chỉnh tăng như: Trường Tiểu học Trương Văn Thành (phường Tăng Nhơn Phú) điều chỉnh mức thu suất ăn bán trú trong năm 2026 là 36.000 đồng/học sinh/ngày; hay như Trường THPT Trưng Vương (phường Sài Gòn) mức thu là 38.000 đồng, hoặc nhiều nơi con số này đã lên đến 40.000 đồng

Dù mức thu 35.000 - 40.000 đồng được coi là tương đương hoặc cao hơn một suất ăn bình dân bên ngoài, đồng thời với quy mô hàng triệu học sinh, đây là một thị trường nhiều tiềm năng cho các doanh nghiệp cung ứng. Thế nhưng, đằng sau số tiền mà phụ huynh chắt bóp đóng cho con là những “nghi vấn về những khay cơm "lèo tèo" đến khó tin, hoặc ‘nguy cơ về thực phẩm bẩn, kém chất lượng” làm dấy lên làn sóng bất bình dữ dội. Dĩ nhiên, những vi phạm, sai phạm (nếu có) cũng sẽ chỉ là thiểu số trong số những doanh nghiệp, đơn vị đang hàng ngày cố gắng làm tốt và nâng cao hơn chất lượng dịch vụ của mình, nhưng những sự việc được phản ánh, phát hiện gần đây đang như những giọt nước tràn ly cho niềm tin của dư luận và phụ huynh học sinh.

Điển hình như vụ việc tại một Trường THPT tại trung tâm TP HCM vào tháng 12/2025 vừa qua. Hình ảnh về một suất ăn trị giá gần 40.000 đồng nhưng chỉ có vài miếng thức ăn ít ỏi, để lại những ô trống huơ trống hoác trên khay nhựa đã nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội. Dù đại diện nhà trường đã lên tiếng giải thích “hình chụp suất ăn bán trú không đầy đủ, gây hiểu nhầm” và những vấn đề về cơ cấu thuế và chi phí, nhưng thực tế "nhìn bằng mắt thường" vẫn khiến phụ huynh không khỏi xót xa: “Với 40.000 đồng ra ngoài chợ, chúng tôi có thể mua được một bữa ăn tươm tất hơn nhiều. Tại sao vào trường học, miếng ăn của các con lại bị 'gầy' đi như vậy?”.

Đỉnh điểm của nỗi lo sợ không chỉ dừng lại ở số lượng mà còn là an toàn. Ngay đầu năm 2026, vụ việc liên quan đến Công ty Sago Food (Công ty TNHH Thương mại An Phước Thắng SG) đã trở thành "ngòi nổ" thực sự. Nghi vấn doanh nghiệp này đưa thịt hết hạn sử dụng, thực phẩm kém chất lượng vào chế biến cho hơn 9.000 suất ăn mỗi ngày tại 12 trường học đã khiến Công an và Sở An toàn thực phẩm TP HCM phải vào cuộc khẩn cấp. Mặc dù đến nay vẫn chưa có kết luận chính thức từ các cơ quan chức năng nhưng hệ lụy tức thì đã diễn ra: Hàng loạt trường học tại các khu vực Quận 12 và huyện Bình Chánh (cũ) đã phải tạm dừng suất ăn bán trú, đẩy phụ huynh vào cảnh "tay xách nách mang" tiếp tế cơm cho con giữa trưa nắng. Câu hỏi đặt ra: Tại sao một đơn vị có “dấu hiệu sai phạm” nghiêm trọng như vậy vẫn có thể "lọt lưới" các vòng thẩm định để hiện diện trong bếp ăn học đường?

Ma trận phụ phí: Suất ăn có đang "gánh" quá nhiều chi phí vận hành?

Qua các thông báo thu chi năm học 2025-2026, chúng tôi bóc tách được một thực tế: Để có một khay cơm trên bàn, phụ huynh không chỉ đóng "tiền ăn". Một hệ sinh thái các loại phí dịch vụ đi kèm đã đẩy tổng chi phí bán trú lên rất cao.

Đơn cử tại Trường THCS Nguyễn Chí Thanh, bên cạnh 35.000 đồng tiền ăn, phụ huynh phải gánh thêm: Dịch vụ phục vụ, quản lý và vệ sinh bán trú: 300.000 đồng/tháng. Mua sắm thiết bị, vật dụng phục vụ bán trú: 190.000 đồng/năm. Tiền nước uống bán trú: 16.000 đồng/tháng.

Tại Trường Tiểu học Võ Thị Sáu, các khoản này cũng tương tự với 330.000 đồng phí quản lý bán trú và 15.000 đồng tiền nước. Hay như tại trường THPT Gò Vấp, ngoài khoản thu tiền ăn bán trú là 34.000 đồng/suất/ngày. Mỗi học sinh bán trú sẽ đóng thêm 250.000 đồng/ tháng tiền quản lý, phục vụ và vệ sinh; cùng khoản thu 200.000 đồng/hs/năm tiền phí thiết bị, vật dụng.

Dù đã có các khoản phí quản lý và mua sắm thiết bị riêng biệt, nhưng theo phân tích của nhiều chuyên gia, trong 35.000 - 40.000 đồng tiền suất ăn, doanh nghiệp vẫn phải trừ tiếp chi phí nhân công trực tiếp, thuế VAT và lợi nhuận định mức. Điều này củng cố thêm nhận định của dư luận, giá trị thực phẩm thực tế trong khay cơm chỉ còn dưới 21.000 - 24.000 đồng (tương đương dưới 60%). Hoặc có thể còn thấp hơn, nếu như doanh nghiệp phải chịu thêm các “khoản phí vô hình” để có thể trúng thầu cung cấp suất ăn theo cơ chế "Trường hợp đặc biệt".

Kẽ hở từ sự "thỏa thuận" thiếu minh bạch

Khi mức trần bị xóa bỏ, quyền quyết định hoàn toàn nằm trong tay nhà trường và nhà thầu dưới danh nghĩa "thỏa thuận với phụ huynh". Tuy nhiên, sự thỏa thuận này thường mang tính hình thức khi không phải phụ huynh nào cũng có quyền chọn đơn vị cung ứng mà chỉ có quyền... đóng tiền.

Kết hợp với việc, nếu có sự lạm dụng cơ chế "Trường hợp đặc biệt" theo Điều 84 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, các doanh nghiệp thiếu năng lực, kinh nghiệm, đạo đức kinh doanh yếu kém sẽ dễ dàng lọt qua khe cửa hẹp để độc chiếm thị trường mà không cần thông qua một cuộc đấu thầu sòng phẳng về giá và chất lượng. Khi không có cạnh tranh, mức giá "thỏa thuận" thực chất là mức giá áp đặt, nơi học sinh là đối tượng chịu thiệt thòi nhất.

Thực tế cho thấy, nhiều gói thầu cung cấp suất ăn học đường tại TP HCM vẫn trúng thầu với tỷ lệ tiết kiệm ghi nhận con số 0 đồng hoặc sát nút giá dự toán.

Đơn cử như trường hợp Công ty TNHH Một thành viên Thực phẩm Nguyên Thành Đạt (MSDN: 3702190068) có trụ sở tại phường Bình Dương, TP HCM. Từ khi được phê duyệt tham gia Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (tháng 03/2025) đến nay, chỉ khoảng 01 năm, công ty này đã tham gia và trúng 11/11 gói với tổng giá trị hơn 40 tỷ đồng. Trong đó hầu hết đều là các gói thầu cung cấp suất ăn học đường, và đều trúng thầu theo hình thức “Lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt”

Điển hình như gói thầu “Cung cấp thực phẩm, nguyên liệu, nhiên liệu phục vụ suất ăn học đường cho học sinh bán trú”; ngày 29/8/2025 bà Huỳnh Thị Ngọc Bích – Hiệu trưởng trường THCS Mỹ Thạnh, phường Bến Cát - đã ký quyết định số 77/QĐ-THCSMT phê duyệt cho Công ty TNHH Một thành viên Thực phẩm Nguyên Thành Đạt trúng thầu theo hình thức “Lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt” với giá 12.160.000.000 đồng. (Giá trúng thầu này trùng khớp với giá dự toán – tức là tiết kiệm bằng 0 đồng)

Hay như gần nhất Công ty TNHH Một thành viên Thực phẩm Nguyên Thành Đạt cũng vừa được bà Nguyễn Thị Mỹ Hạnh – Hiệu trưởng Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, phường Bến Cát – ký quyết định số 154/QĐ-THLTV ngày 18/03/2026 phê duyệt trúng gói thầu “Cung cấp suất ăn tháng 3, 4, 5 cho học sinh năm học 2025-2026” theo hình thức “Lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt” với giá 4.218.000.000 đồng (Giá trúng thầu này lại vẫn trùng khớp với giá dự toán – tức là tiết kiệm bằng 0 đồng)

Chị M. Oanh, một phụ huynh đang có con theo học bán trú tại một trường THPT trên địa bàn TP HCM chia sẻ: “Khi tính cạnh tranh bị triệt tiêu, doanh nghiệp sẽ trở nên độc quyền và từ đó tìm cách tối ưu hóa lợi nhuận bằng việc nhập thực phẩm giá rẻ. Lúc này, mã QR truy xuất nguồn gốc hay những bản cam kết an toàn thực phẩm liệu có đủ sức bảo vệ học sinh, hay chỉ là "tấm bùa hộ mệnh" trên giấy? Làm sao để phụ huynh học sinh có thể hoàn toàn yên tâm khi mỗi ngày con đến trường?”

Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP.HCM) nhấn mạnh: "Theo Luật số 90/2025/QH15 của Quốc hội: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Hải quan, Luật Thuế giá trị gia tăng, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, Hiệu trưởng với tư cách là đại diện Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm cao nhất về hiệu quả gói thầu. Không thể lấy lý do 'thu hộ chi hộ' hay 'thỏa thuận' để đứng ngoài cuộc khi chất lượng bữa ăn không tương xứng với số tiền phụ huynh đã đóng, hoặc không đảm bảo các quy định về an toàn".

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin:

[Kỳ 3]: Lỗ hổng truy xuất nguồn gốc: Khi mã QR chỉ là “tấm bùa hộ mệnh” trên giấy