Trong kho tàng tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Tứ Bất Tử là một hệ thống đức tin đặc biệt. Thánh Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh không chỉ là bốn nhân vật được thờ phụng rộng rãi mà còn đại diện cho những kiểu hình tượng khác nhau trong đời sống tinh thần của người Việt. Họ không phải một “bộ tứ” được tạo ra cùng lúc hay từ một truyền thuyết duy nhất. Mỗi vị hình thành trong những lớp văn hóa và lịch sử khác nhau, rồi dần được cộng đồng đặt cạnh nhau trong quan niệm về những vị thánh bất tử.

Điều đáng chú ý là cả bốn nhân vật đều có mối quan hệ đặc biệt với cuộc sống của con người. Họ không hoàn toàn thuộc về thế giới thần linh xa xôi. Sơn Tinh chống lại thiên tai, Thánh Gióng bảo vệ lãnh thổ, Chử Đồng Tử vượt qua nghèo đói và tìm kiếm hạnh phúc, còn Liễu Hạnh bước xuống trần gian để sống, yêu, chịu mất mát và trở thành Thánh Mẫu. Nhìn từ góc độ đó, Tứ Bất Tử có thể được xem như bốn kiểu hình tượng anh hùng khác nhau trong tâm thức dân gian Việt Nam.

Thánh Tản Viên – người anh hùng chinh phục thiên nhiên

Tản Viên Sơn Thánh, thường được đồng nhất với Sơn Tinh trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, là hình tượng gắn chặt với núi Ba Vì và vùng trung du Bắc Bộ. Trong truyền thuyết nổi tiếng, Sơn Tinh chiến thắng Thủy Tinh bằng cách nâng núi cao lên chống lại nước lũ.

Nếu đọc truyền thuyết từ góc nhìn của cư dân nông nghiệp, cuộc đối đầu ấy có thể được hiểu như biểu tượng hóa cuộc đấu tranh lâu dài giữa con người với thiên tai. Nước đem lại sự sống nhưng cũng có thể gây lũ lụt; núi vừa là nơi cư trú, vừa là biểu tượng của sự ổn định. Sơn Tinh vì vậy đại diện cho sức mạnh chống lại những biến động của tự nhiên.

Nhưng Tản Viên không chỉ là vị thần chống lũ. Các truyền thuyết còn gắn ông với việc dạy dân trồng trọt, chăn nuôi, săn bắt và sử dụng những nguồn tài nguyên của núi rừng. Vì vậy, ông có thể được nhìn như hình tượng người anh hùng khai phá: con người biết sử dụng tri thức và sức mạnh để biến môi trường tự nhiên thành không gian sinh tồn.

Thánh Gióng – người anh hùng bảo vệ cộng đồng

Nếu Tản Viên đại diện cho cuộc đấu tranh với thiên nhiên, Thánh Gióng lại là hình ảnh tiêu biểu của người anh hùng chống ngoại xâm. Từ một đứa trẻ ba năm không nói, Gióng đột nhiên lớn vụt khi đất nước có giặc. Cậu yêu cầu nhà vua chuẩn bị ngựa sắt, roi sắt và áo giáp, rồi cưỡi ngựa ra trận.

Điều đặc biệt trong truyền thuyết Gióng là sức mạnh của người anh hùng gắn với sức mạnh của cộng đồng. Vũ khí do người dân và thợ rèn chuẩn bị, lương thực được nhân dân góp sức. Gióng có thể là người trực tiếp chiến đấu, nhưng chiến thắng là kết quả của sự huy động toàn xã hội.

Sau khi đánh tan giặc, Gióng không trở về triều đình nhận thưởng mà cưỡi ngựa lên núi rồi bay về trời. Người anh hùng không trở thành một vị vua hay một nhà cai trị. Chàng trở thành vị thánh của cộng đồng.

Lễ hội Gióng ở Phù Đổng và Sóc được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Điều đó cho thấy hình tượng người anh hùng chống giặc không chỉ tồn tại trong văn bản mà vẫn tiếp tục được cộng đồng tái hiện qua nghi lễ và diễn xướng.

Chử Đồng Tử – người anh hùng vượt qua thân phận

Chử Đồng Tử lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Chàng là một người nghèo khổ đến cùng cực và không sở hữu bất kỳ một năng lực siêu nhiên bẩm sinh nào. Theo truyền thuyết, Chử Đồng Tử nghèo đến mức phải dùng chung chiếc khố với cha.

Cuộc gặp tình cờ với công chúa Tiên Dung đã thay đổi cuộc đời chàng. Sau đó, Chử Đồng Tử tham gia buôn bán, giao thương và tiếp xúc với những thế giới văn hóa bên ngoài. Cuối cùng, chàng bước vào con đường tu hành và trở thành một nhân vật thần thánh.

Nếu Thánh Gióng thể hiện sức mạnh của cộng đồng trước ngoại xâm thì Chử Đồng Tử thể hiện một khát vọng khác: vượt qua giới hạn của thân phận. Người nghèo có thể trở thành người giàu; người vô danh có thể kết duyên với công chúa; con người có thể thay đổi cuộc đời bằng tình yêu, lao động, giao thương và tìm kiếm đời sống tinh thần.

Không gian của Chử Đồng Tử cũng rất khác. Đó là sông Hồng, những bãi bồi và tuyến giao thương. Chàng vì thế thường được gắn với thế giới sông nước, buôn bán và sự giao lưu giữa các cộng đồng.

Thánh Mẫu Liễu Hạnh – người anh hùng của đời sống cá nhân

Trong Tứ Bất Tử, Liễu Hạnh là nhân vật đặc biệt nhất. Bà là vị nữ thần duy nhất và cũng là người có câu chuyện gắn bó trực tiếp với những trải nghiệm rất đời thường.

Theo truyền thuyết, Liễu Hạnh vốn là một tiên nữ trên thiên đình, bị đày xuống trần gian. Bà nhiều lần xuất hiện giữa con người, trải qua đời sống hôn nhân, giao tiếp với giới tinh hoa trong xã hội, có khả năng thơ phú và thể hiện quyền năng đặc biệt. Hình tượng ấy về sau gắn chặt với tín ngưỡng thờ Mẫu.

Nếu ba vị thánh kia thường gắn với những thử thách mang tính cộng đồng – thiên tai, chiến tranh hay sinh kế – Liễu Hạnh lại đưa thế giới nội tâm và đời sống cá nhân vào trung tâm của tín ngưỡng. Bà yêu, kết hôn, chịu mất mát, nổi giận, trừng phạt và bảo vệ những người tìm đến mình.

Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong hệ thống này, các vị thần nữ giữ vai trò quan trọng, và Liễu Hạnh là một trong những hình tượng nổi bật nhất.

Bốn vị thánh, bốn khát vọng

Đặt cạnh nhau, Tứ Bất Tử tạo thành một bức tranh khá rõ về những khát vọng mà người Việt gửi gắm vào thế giới thần linh. Tản Viên đại diện cho khả năng chế ngự và thích nghi với thiên nhiên. Thánh Gióng đại diện cho sức mạnh bảo vệ cộng đồng trước ngoại xâm. Chử Đồng Tử đại diện cho khả năng vượt qua nghèo khó và những giới hạn của thân phận. Liễu Hạnh đại diện cho đời sống tình cảm, gia đình và quyền năng của người phụ nữ trong không gian tín ngưỡng.

Điểm chung của họ là đều vượt khỏi giới hạn của một con người bình thường. Nhưng sự “bất tử” của họ không chỉ nằm ở việc được thần thánh hóa. Họ bất tử vì những giá trị mà họ đại diện vẫn tiếp tục tồn tại.

Người Việt vẫn phải đối mặt với thiên nhiên như trong câu chuyện Tản Viên; vẫn cần bảo vệ đất nước như ký ức Thánh Gióng; vẫn tìm cách thay đổi cuộc sống như Chử Đồng Tử; và vẫn tìm kiếm tình yêu, gia đình, sự che chở tinh thần như trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

Có lẽ vì thế mà Tứ Bất Tử không đơn thuần là bốn vị thần. Họ giống như bốn cách mà người Việt cổ truyền hình dung về một con người lý tưởng: có khả năng chống chọi với thiên nhiên, bảo vệ quê hương, vượt qua nghịch cảnh và làm chủ đời sống tinh thần của mình.

Từ núi Ba Vì, làng Phù Đổng, những bãi bồi ven sông Hồng đến Phủ Dầy đầy màu sắc tâm linh, bốn câu chuyện ấy đã đi qua nhiều thế kỷ. Mỗi vị thần bất tử mang một thế giới riêng, nhưng khi đặt cạnh nhau, họ tạo thành một trong những bức tranh sinh động nhất về tâm thức và trí tưởng tượng của người Việt.

--------------------

Tài liệu tham khảo:

Lĩnh Nam chích quái / Trần Thế Pháp

Tín ngưỡng dân gian Việt Nam / Vũ Ngọc Khánh