Trong lịch sử nghệ thuật và kiến trúc, hình tượng con ngựa xuất hiện phổ biến tại nhiều di tích nổi tiếng, phản ánh vai trò đặc biệt của loài vật này trong đời sống văn hóa nhân loại. Không chỉ là phương tiện di chuyển hay chiến đấu, ngựa trong các di tích còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc, gắn với ký ức lịch sử và khát vọng của cộng đồng đã tạo dựng nên những công trình ấy.
Tại Việt Nam, hình tượng ngựa gắn liền chặt chẽ với không gian tín ngưỡng và các di tích thờ nhân vật lịch sử – anh hùng dân tộc. Ở đền thờ và lăng mộ của những nhân vật lỗi lạc thời phong kiến, ngựa thường xuất hiện dưới dạng tượng thờ hoặc phù điêu. Ngựa trong những không gian này biểu trưng cho lòng trung thành, sự tận tụy và chiến công nơi sa trường. Tại cố đô Huế, những bức ngựa được tạo tác rất sinh động được đặt tại sân chầu của lăng tẩm các vị vua triều Nguyễn, gắn với quan niệm về trật tự lễ nghi và quyền uy vương triều. Ngựa không chỉ là chiến mã mà còn là biểu tượng của sự hộ tống linh hồn nhà vua sang thế giới bên kia.
Tượng ngựa bằng đá ở khu lăng mộ Quận Mãn, tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Quốc Lê.
Trên bình diện thế giới, hình tượng ngựa hiện diện dày đặc trong các di tích gắn với đế chế và tôn giáo lớn. Ở Trung Quốc, đội quân đất nung trong lăng Tần Thủy Hoàng là một minh chứng tiêu biểu. Những chiến mã bằng đất nung, được tạo tác với tỷ lệ và chi tiết chính xác, phản ánh vai trò trung tâm của kỵ binh trong việc xây dựng và bảo vệ đế quốc. Ngựa ở đây mang ý nghĩa bảo vệ quyền lực hoàng đế ngay cả sau khi chết, thể hiện quan niệm về sự tiếp nối của trật tự trần thế trong cõi âm.
Tại châu Âu, các tượng đài kỵ sĩ nổi tiếng như tượng Marcus Aurelius ở Rome hay các đài tưởng niệm vua chúa từ thời Trung cổ đến thời Cận đại đều sử dụng hình ảnh ngựa như biểu trưng cho quyền lực tối cao và khả năng lãnh đạo. Ngựa trong các di tích này thường được thể hiện với dáng đứng hiên ngang, cơ bắp căng tràn, nhấn mạnh mối quan hệ không thể tách rời giữa người cầm quyền và sức mạnh quân sự.
Tượng Marcus Aurelius ở Rome, Italia. Ảnh: Psychology Today
Ở Ấn Độ và khu vực Trung Á, hình tượng ngựa xuất hiện trong các đền đài, phù điêu và tranh tường, gắn với thần thoại, nghi lễ hiến tế và các đoàn quân chinh phạt. Ở đây, ngựa vừa là công cụ mở rộng lãnh thổ, vừa là biểu tượng của sự vận hành vũ trụ và quyền lực thiêng.
Nhìn chung, hình tượng ngựa trong các di tích lịch sử, dù ở Việt Nam hay trên thế giới, đều mang những tầng ý nghĩa vượt lên trên giá trị tạo hình thuần túy. Nó là ký hiệu văn hóa kết tinh giữa lịch sử, quyền lực và niềm tin, phản ánh cách con người ghi nhớ quá khứ và khẳng định vị thế của mình trong dòng chảy thời gian.
