Trong một thời gian dài, hình ảnh người Neanderthal trong sách báo thường gắn với một sinh vật cục mịch, lưng hơi khom, chỉ biết săn bắt và sử dụng những công cụ đơn giản. Nhưng nghiên cứu khảo cổ học hiện đại đang cho thấy bức tranh hoàn toàn khác. Homo người Neanderthalensis là họ hàng tiến hóa gần nhất đã tuyệt chủng của chúng ta, sống ở châu Âu và một phần Tây Á khoảng 400.000–40.000 năm trước. Đặc biệt, não của người Neanderthal có kích thước tương đương, thậm chí thường lớn hơn não người hiện đại.
Ảnh: scientificamerican
Tất nhiên, kích thước não không đồng nghĩa trực tiếp với trí thông minh. Điều quan trọng hơn là người Neanderthal đã sử dụng bộ não ấy như thế nào. Họ chế tạo nhiều loại công cụ đá phức tạp, kiểm soát lửa, dựng nơi trú ẩn, mặc quần áo và săn những động vật lớn. Những hoạt động này đòi hỏi khả năng lập kế hoạch, ghi nhớ quy trình và truyền đạt kỹ năng trong cộng đồng.
Ảnh: inverse
Một phát hiện đặc biệt gây chú ý là sợi dây được làm từ các sợi thực vật tìm thấy tại Abri du Maras ở Pháp. Phân tích cho thấy người Neanderthal đã xoắn nhiều sợi thành một đoạn dây ba lớp. Việc này không đơn giản như bẻ một cành cây: người chế tác phải hiểu đặc tính của vật liệu, thực hiện nhiều bước liên tiếp và duy trì trật tự của các thao tác. Các nhà nghiên cứu cho rằng công nghệ sợi phản ánh khả năng lập kế hoạch và xử lý thông tin khá phức tạp.
Người Neanderthal còn để lại những dấu hiệu đáng chú ý về đời sống xã hội và biểu tượng. Họ sử dụng các chất màu khoáng, chế tác hoặc sử dụng đồ trang sức ở một số địa điểm và có bằng chứng khá thuyết phục về việc chôn cất người chết có chủ ý. Một nghiên cứu về đứa trẻ người Neanderthal tại La Ferrassie cho thấy thi thể được đặt trong một hố được đào có chủ đích, cho thấy hành vi mai táng có thể đã tồn tại ở họ.
Ảnh: nationalgeographicla
Thậm chí, sâu trong hang Bruniquel ở Pháp, các nhà khảo cổ phát hiện những cấu trúc vòng được tạo từ các mảnh măng đá, có niên đại khoảng 176.500 năm. Vị trí của chúng nằm cách cửa hang tới 336 m, cho thấy người Neanderthal đã tiến sâu vào môi trường ngầm và có khả năng tổ chức hoạt động xây dựng đáng kể.
Vậy người Neanderthal có “thông minh như chúng ta” không? Câu trả lời khoa học thận trọng là chúng ta chưa thể đo IQ của một loài đã tuyệt chủng, và cũng không nên giả định hai loài có cùng kiểu nhận thức. Người hiện đại rõ ràng đã tạo ra những mạng lưới xã hội, công nghệ và biểu tượng phát triển đặc biệt mạnh. Nhưng bằng chứng hiện nay ngày càng khó ủng hộ hình ảnh người Neanderthal là một loài “kém thông minh”.
Có lẽ cách nhìn chính xác hơn là: người Neanderthal không phải những con người thất bại vì ngu ngốc. Họ là một nhánh người cổ có năng lực nhận thức đáng kể, đã tồn tại hàng trăm nghìn năm và thích nghi thành công với những môi trường khắc nghiệt.
