Đó là cá nhà táng (Physeter macrocephalus) – loài cá voi có răng lớn nhất hiện nay và cũng là động vật sở hữu bộ não lớn nhất trong thế giới động vật còn tồn tại. Bộ não của một con đực trưởng thành thường nặng khoảng 7,8–8 kg, trong khi não người trung bình chỉ khoảng 1,4 kg. Một số cá thể đặc biệt có thể đạt gần 9 kg.
Ảnh: abc.net
Nhưng bộ não lớn gấp năm, sáu lần không đồng nghĩa với việc trí thông minh gấp năm, sáu lần. Bộ não lớn cần được đặt trong tương quan với kích thước cơ thể. Một con cá nhà táng đực trưởng thành có thể dài khoảng 16–18 m và nặng hàng chục tấn, vì vậy tỷ lệ khối lượng não trên cơ thể của nó thấp hơn con người rất nhiều.
Điều đặc biệt nằm ở cấu trúc và cách sử dụng bộ não. Cá nhà táng là những động vật săn mồi ở vùng biển sâu, có thể lặn xuống hàng kilomet để truy tìm con mồi như mực khổng lồ. Trong môi trường tối gần như tuyệt đối ấy, chúng dựa rất nhiều vào định vị bằng tiếng vang: phát ra những tiếng click cực mạnh rồi phân tích tiếng vọng để “nhìn” thế giới xung quanh bằng âm thanh. Hệ thống thính giác của chúng vì thế có những đặc điểm phát triển rất đáng chú ý.
Ảnh: via.ritzau
Cái đầu khổng lồ của cá nhà táng cũng có một cấu trúc đặc biệt gọi là cơ quan spermaceti, chứa một chất dạng sáp. Chính chất này từng khiến cá nhà táng bị săn bắt dữ dội trong thời kỳ săn cá voi thương mại. Ngày nay, các nhà khoa học cho rằng cấu trúc này có vai trò quan trọng trong hệ thống âm thanh và khả năng định vị của chúng.
Bộ não khổng lồ ấy còn gắn với một xã hội khá phức tạp. Cá nhà táng sống theo những nhóm xã hội, đặc biệt là các nhóm con cái và cá non. Những nghiên cứu gần đây về âm thanh của chúng thậm chí đang đặt ra câu hỏi liệu các chuỗi tiếng click của cá nhà táng có mang những quy tắc giao tiếp phức tạp hơn chúng ta từng nghĩ hay không.
Ảnh: ifaw
Nhìn chung, trong thế giới động vật, não lớn không đồng nghĩa tự động với trí thông minh đặc biệt cao. Kích thước não chỉ là một trong nhiều yếu tố; cấu trúc não, số lượng và sự tổ chức của tế bào thần kinh cũng rất quan trọng. Cá nhà táng giữ kỷ lục về kích thước tuyệt đối, nhưng con người vẫn có bộ não lớn hơn rất nhiều khi tính theo tỷ lệ so với cơ thể.
Vì vậy, có một nghịch lý rất thú vị: loài vật có bộ não nặng nhất hành tinh lại dành phần lớn cuộc đời trong bóng tối của đại dương sâu – nơi nó phải dùng âm thanh thay cho ánh sáng để hiểu thế giới.