Trong thời đại số, việc sử dụng khuôn mặt, vân tay hay giọng nói để mở khóa điện thoại và xác thực tài khoản đã trở nên quen thuộc. Công nghệ sinh trắc học giúp người dùng đăng nhập nhanh hơn, đồng thời được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong ngân hàng, ví điện tử, điện thoại thông minh và nhiều nền tảng số. Tuy nhiên, chính sự phổ biến này cũng khiến dữ liệu sinh trắc học trở thành mục tiêu hấp dẫn đối với tội phạm mạng. Công an tỉnh Ninh Bình cảnh báo khuôn mặt, giọng nói, dấu vân tay là những dữ liệu có tính định danh cao và có thể tạo ra nhiều rủi ro nếu bị thu thập, khai thác trái phép.

Từ những bức ảnh tưởng vô hại đến “chìa khóa số” của kẻ gian

Ảnh minh họa.

Điều đáng nói là dữ liệu sinh trắc học đôi khi không bị đánh cắp thông qua một cuộc tấn công mạng phức tạp, mà bắt đầu từ chính những gì người dùng chủ động đăng tải. Một bức ảnh tạo dáng chữ V, hình bàn tay, ảnh chân dung cận mặt hay video có chất lượng cao tưởng như chỉ phục vụ nhu cầu chia sẻ trên mạng xã hội lại có thể trở thành nguồn dữ liệu cho kẻ gian. Theo cảnh báo của Công an tỉnh Ninh Bình, những thói quen này có thể bị lợi dụng để trích xuất thông tin và dữ liệu sinh trắc học của người dùng.

Đáng chú ý, sự phát triển của camera trên smartphone và công nghệ xử lý hình ảnh đang khiến việc thu thập dữ liệu từ ảnh trở nên đáng lo ngại hơn. Theo thông tin được cung cấp, camera độ phân giải cao có thể ghi lại cấu trúc vân tay khi chụp ở khoảng cách tương đối gần. Những bức ảnh gốc được đăng tải lên mạng xã hội vì thế có thể trở thành nguồn dữ liệu để đối tượng xấu khai thác. Thậm chí, cảnh báo còn đề cập khả năng kẻ gian sử dụng công nghệ in 3D để tạo màng silicone mô phỏng vân tay, từ đó tìm cách mở khóa thiết bị hoặc truy cập các ứng dụng được bảo vệ bằng sinh trắc học.

Không chỉ ảnh bàn tay, ảnh khuôn mặt và giọng nói cũng là những dữ liệu cần được bảo vệ. Việc công khai quá nhiều ảnh chân dung cận mặt, video cá nhân chất lượng cao có thể cung cấp nguồn nguyên liệu để các đối tượng xấu xây dựng hình ảnh giả mạo. Nguy cơ càng tăng khi người dùng tham gia các trào lưu “biến hình”, “ghép mặt AI”, tạo sticker từ ảnh cá nhân hoặc sử dụng những ứng dụng có chức năng dự đoán, phân tích khuôn mặt nhưng không rõ nguồn gốc.

Một số ứng dụng chỉnh sửa ảnh và công cụ AI miễn phí còn yêu cầu quyền truy cập camera, micro hoặc dữ liệu cá nhân. Nếu người dùng cấp quyền một cách tùy tiện mà không tìm hiểu ứng dụng thu thập những gì, dữ liệu có thể bị đặt vào tình thế khó kiểm soát. Công an tỉnh Ninh Bình cho rằng chính những hành động chạy theo xu hướng tưởng chừng vô hại có thể vô tình tạo điều kiện cho các đối tượng xấu thu thập dữ liệu sinh trắc học.

Khi đã có trong tay dữ liệu sinh học, kẻ gian có thể kết hợp với trí tuệ nhân tạo và công nghệ Deepfake để tạo ra những nội dung giả mạo ngày càng thuyết phục. Theo cảnh báo của cơ quan công an, dữ liệu bị đánh cắp có thể bị lợi dụng để giả mạo khuôn mặt, giọng nói, mạo danh chủ tài khoản vay tiền người thân, vượt qua một số bước xác thực sinh trắc học, chiếm quyền sử dụng mạng xã hội và email. Ngoài ra, dữ liệu còn có thể bị sử dụng cho hoạt động quảng cáo, mua bán trái phép, đe dọa, tống tiền hoặc bôi nhọ danh dự cá nhân.

Đây chính là điểm khiến dữ liệu sinh trắc học trở nên đặc biệt nhạy cảm. Nếu mật khẩu bị lộ, người dùng có thể đổi mật khẩu mới. Nhưng khuôn mặt, dấu vân tay hay giọng nói là những đặc điểm gắn chặt với mỗi cá nhân và gần như không thể “đổi” theo cách thông thường. Một khi dữ liệu sinh học bị phát tán hoặc bị kẻ xấu khai thác, người dùng có thể phải đối mặt với rủi ro kéo dài, không chỉ về tài sản mà còn về quyền riêng tư và danh tính số.

Công an và chuyên gia nói gì, người dùng cần làm gì?

Trước nguy cơ dữ liệu sinh trắc học trở thành công cụ phục vụ các vụ lừa đảo, Công an phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình khuyến cáo người dùng cần thay đổi cách thức chia sẻ thông tin trên mạng xã hội. Một trong những biện pháp đầu tiên là hạn chế đăng công khai ảnh chân dung cận mặt, ảnh bàn tay hoặc video ghi âm giọng nói với chất lượng quá cao. Người dùng cũng nên cân nhắc cách tạo dáng khi chụp ảnh, đặc biệt với những ngón tay đang được sử dụng cho phương thức xác thực sinh trắc học.

Bên cạnh đó, người dùng không nên tùy tiện cung cấp dữ liệu sinh trắc học cho những ứng dụng hoặc website không rõ nguồn gốc. Những trào lưu AI yêu cầu tải ảnh khuôn mặt, video hoặc dữ liệu cá nhân lên hệ thống cũng cần được cân nhắc kỹ trước khi tham gia. Nếu không biết rõ đơn vị vận hành là ai, dữ liệu được lưu ở đâu, được sử dụng vào mục đích gì và có thể xóa hay không, người dùng nên tránh cung cấp thông tin sinh trắc học.

Một cảnh báo quan trọng khác là không thực hiện xác thực sinh trắc học chỉ vì nhận được yêu cầu qua một cuộc gọi hoặc tin nhắn đáng ngờ. Trong các kịch bản lừa đảo hiện nay, kẻ gian có thể tìm cách tạo áp lực tâm lý, viện dẫn lý do liên quan đến tài khoản ngân hàng, bảo mật hoặc định danh để dụ nạn nhân thực hiện thao tác xác thực. Vì vậy, nếu nhận được yêu cầu bất thường, người dùng nên chủ động kiểm tra thông tin thông qua kênh chính thức thay vì làm theo hướng dẫn của người lạ.

Công an cũng khuyến cáo kích hoạt bảo mật nhiều lớp cho các tài khoản quan trọng, bao gồm ngân hàng và mạng xã hội, đồng thời thường xuyên kiểm tra quyền truy cập của các ứng dụng trên điện thoại. Đây là cách giảm sự phụ thuộc vào một phương thức xác thực duy nhất. Nếu một lớp bảo vệ gặp vấn đề, các lớp còn lại có thể giúp hạn chế nguy cơ tài khoản bị chiếm quyền.

Nhìn rộng hơn, chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn cho rằng dữ liệu cá nhân hiện đã trở thành một loại tài sản có giá trị đặc biệt. Không chỉ tên, tuổi, địa chỉ hay số điện thoại, dữ liệu cá nhân còn bao gồm những thông tin nhạy cảm như dữ liệu y tế, sinh trắc học và bí mật đời tư. Những dữ liệu này đang bị thu thập, phân tích và thậm chí mua bán trên thị trường “chợ đen” với quy mô lớn.

Theo ông Sơn, sự phát triển nhanh chóng của AI càng làm gia tăng giá trị của dữ liệu cá nhân. AI cần dữ liệu để học hỏi và tối ưu hiệu quả hoạt động, khiến dữ liệu cá nhân trở thành nguồn đầu vào có giá trị. Vì vậy, các hoạt động thu thập, rò rỉ và mua bán dữ liệu trái phép ngày càng phức tạp và khó kiểm soát hơn.

Chuyên gia cũng chỉ ra nhiều hình thức xâm phạm dữ liệu cá nhân đang tồn tại, từ thu thập trái phép trên mạng xã hội, mua bán dữ liệu, tấn công hệ thống cơ sở dữ liệu cho tới phát hành ứng dụng trá hình để lấy thông tin. Trong một số trường hợp, dữ liệu còn có thể bị lấy cắp thông qua việc mua chuộc nhân viên vận hành hệ thống. Khi đã có dữ liệu, kẻ gian có thể sử dụng chúng cho các cuộc lừa đảo qua điện thoại, email, tin nhắn giả mạo, giả danh hoặc tống tiền.

Đáng chú ý, ông Vũ Ngọc Sơn cho rằng những thiệt hại nhìn thấy như mất tiền hay bị giả mạo danh tính mới chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm”. Dữ liệu cá nhân còn có thể được sử dụng để cá nhân hóa nội dung, tác động đến hành vi người dùng và phục vụ các thuật toán AI. Khi dữ liệu bị khai thác ở quy mô lớn, những ảnh hưởng có thể vượt khỏi phạm vi một cá nhân, tác động tới môi trường thông tin, nhận thức và sự an toàn của xã hội.

Từ góc độ người dùng, thông điệp quan trọng nhất là không nên xem dữ liệu sinh trắc học như một thông tin bình thường có thể thoải mái chia sẻ trên Internet. Một bức ảnh khuôn mặt, bàn tay hay video giọng nói khi được kết hợp với những dữ liệu khác có thể tạo nên một hồ sơ nhận diện tương đối đầy đủ về một cá nhân. Vì vậy, càng nhiều thông tin được công khai, không gian để kẻ xấu khai thác càng lớn.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn, bảo vệ dữ liệu cá nhân là trách nhiệm của toàn xã hội. Với mỗi cá nhân, điều quan trọng nhất là nâng cao nhận thức, không chia sẻ thông tin tràn lan và cần hiểu rõ mục đích, cách thức sử dụng trước khi cung cấp dữ liệu cho bất kỳ bên nào. Người dùng cũng có quyền giám sát việc sử dụng dữ liệu, yêu cầu thu hồi hoặc xóa dữ liệu khi giao dịch đã kết thúc và không còn nhu cầu cho phép tổ chức tiếp tục sử dụng.

Ở cấp độ doanh nghiệp, chuyên gia cho rằng các tổ chức phải tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đầu tư hạ tầng và xây dựng hệ thống bảo mật phù hợp. Quan trọng hơn, dữ liệu người dùng không nên được chia sẻ khi chưa có sự đồng ý rõ ràng. Trong khi đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, đồng thời đẩy mạnh kiểm tra, giám sát và tuyên truyền về bảo vệ dữ liệu, đặc biệt với nhóm người trẻ sử dụng mạng xã hội thường xuyên.

Trong bối cảnh AI và Deepfake ngày càng phát triển, dữ liệu sinh trắc học có thể được ví như một “chìa khóa số” gắn với danh tính của mỗi người. Nếu mật khẩu có thể thay đổi sau vài phút, khuôn mặt, giọng nói hay dấu vân tay không thể dễ dàng làm mới. Vì thế, bảo vệ những dữ liệu này cần bắt đầu từ những hành động rất nhỏ: hạn chế công khai ảnh và video nhạy cảm, thận trọng với các ứng dụng AI, không xác thực theo yêu cầu đáng ngờ và luôn duy trì nhiều lớp bảo mật.

Công nghệ sinh trắc học được tạo ra để giúp cuộc sống số thuận tiện và an toàn hơn, nhưng hiệu quả bảo vệ cuối cùng vẫn phụ thuộc rất lớn vào cách người dùng quản lý dữ liệu của chính mình. Khi một bức ảnh đăng lên mạng có thể trở thành nguyên liệu cho một vụ giả mạo bằng AI, thói quen “đăng cho vui” cũng cần được nhìn nhận dưới góc độ an toàn thông tin. Chủ động bảo vệ dữ liệu sinh trắc học không chỉ là bảo vệ tài khoản hay tài sản cá nhân, mà còn là cách mỗi người góp phần hạn chế nguồn dữ liệu mà tội phạm mạng có thể khai thác.