Khoảng 50.000 năm trước, Trái Đất là mái nhà của vô số động vật khổng lồ. Những con voi ma mút phủ lông dày lang thang trên thảo nguyên lạnh giá, lười đất có thể cao hơn người trưởng thành vươn mình tìm lá cây, còn những loài thú có túi khổng lồ thống trị nhiều vùng đất Australia. Nhưng đến cuối Kỷ Băng hà, phần lớn những sinh vật đồ sộ ấy đã biến mất. Vì sao một thế giới từng đầy những gã khổng lồ lại trở nên vắng bóng chúng?

Ảnh: nhm.org

Một trong những nguyên nhân quan trọng là biến đổi khí hậu. Khi Kỷ Băng hà cuối cùng kết thúc khoảng 11.700 năm trước, nhiệt độ tăng lên, băng tan và thảm thực vật thay đổi mạnh. Những đồng cỏ lạnh giá thu hẹp, rừng và vùng đất ngập nước mở rộng ở nhiều nơi. Các loài chuyên thích nghi với khí hậu lạnh hoặc phụ thuộc vào nguồn thức ăn đặc thù phải đối mặt với môi trường ngày càng khác biệt. Với những quần thể vốn ít cá thể và sinh sản chậm, việc thích nghi có thể không theo kịp tốc độ thay đổi.

Tuy nhiên, khí hậu không giải thích được mọi chuyện. Con người cũng có thể là một tác nhân quyết định. Khi người hiện đại mở rộng đến những vùng đất mới, họ mang theo kỹ năng săn bắt, công cụ và khả năng hợp tác. Những con thú lớn cung cấp lượng thịt đáng kể, nhưng nhiều loài lại sinh sản chậm, khiến quần thể khó phục hồi nếu bị săn bắt thường xuyên. Sự xuất hiện của con người tại một số khu vực cũng trùng với thời điểm nhiều loài thú lớn suy giảm. Dù vậy, mức độ tác động khác nhau theo từng châu lục; không có bằng chứng cho thấy con người là nguyên nhân duy nhất ở mọi nơi.

Ảnh: scientificamerican.com

Điều đáng chú ý là thảm họa thường không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Khí hậu biến đổi có thể khiến thức ăn khan hiếm, trong khi săn bắt làm quần thể vốn suy yếu càng khó phục hồi. Mất môi trường sống, cạnh tranh giữa các loài và sự thay đổi của hệ sinh thái có thể tạo thành một vòng xoáy nguy hiểm. Một loài không nhất thiết bị săn đến cá thể cuối cùng mới tuyệt chủng; đôi khi, chỉ cần số lượng giảm dưới ngưỡng có thể duy trì quần thể, sự biến mất đã trở nên khó tránh khỏi.

Dẫu vậy, không phải mọi loài thú lớn đều biến mất. Voi châu Phi, hươu cao cổ, tê giác và nhiều loài thú lớn khác vẫn tồn tại, đặc biệt tại châu Phi, nơi một số động vật khổng lồ đã cùng tiến hóa với các loài người trong thời gian dài. Điều này cho thấy lịch sử tuyệt chủng phức tạp hơn câu chuyện đơn giản rằng cứ to lớn là sẽ biến mất.

Ảnh: brasilescola.uol.com.br

Sự biến mất của thú khổng lồ còn làm thay đổi cả hệ sinh thái. Những loài ăn cỏ lớn từng phát tán hạt giống, mở lối qua thảm thực vật và tác động đến sự phát triển của đồng cỏ. Khi chúng biến mất, những vai trò sinh thái ấy cũng bị khuyết thiếu, khiến một số môi trường không thể trở lại trạng thái cũ.

Ngày nay, các nhà khoa học vẫn tranh luận về tỷ lệ đóng góp của khí hậu và con người trong từng cuộc tuyệt chủng. Nhưng câu chuyện về những gã khổng lồ đã mất mang đến một cảnh báo rõ ràng: ngay cả những loài động vật mạnh mẽ nhất cũng có thể biến mất khi môi trường thay đổi nhanh chóng và áp lực từ nhiều phía cộng hưởng. Thế giới không chỉ mất đi những sinh vật kỳ vĩ, mà còn mất một phần cấu trúc tự nhiên đã hình thành qua hàng triệu năm.