Hiệu quả đầu tư công từ những gói thầu "không đối thủ"
Theo tinh thần của Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15), mục tiêu cốt lõi của hoạt động đấu thầu rộng rãi là tạo ra một môi trường cạnh tranh, công bằng, minh bạch nhằm lựa chọn nhà thầu có năng lực tốt nhất với chi phí tiết kiệm nhất. Hình thức đấu thầu rộng rãi qua mạng được kỳ vọng sẽ phá bỏ các rào cản địa lý, thu hút đông đảo cộng đồng doanh nghiệp tham gia. Tuy nhiên, tại không ít dự án đầu tư công cấp cơ sở, các gói thầu được thông báo rộng rãi nhưng đến thời điểm đóng thầu chỉ có duy nhất một nhà thầu nộp hồ sơ vẫn thường xuyên diễn ra.
Một ví dụ điển hình vừa được ghi nhận tại gói thầu xây lắp thuộc dự án Cải tạo, sửa chữa Trụ sở Ban Chỉ huy Quân sự xã Xuân Hòa và xây mới hạng mục phụ trợ. Dự án sử dụng 100% nguồn vốn ngân sách xã (vốn đầu tư công) do UBND xã Xuân Hòa phê duyệt và Phòng Kinh tế xã Xuân Hòa làm chủ đầu tư.
Quy trình phê duyệt khẩn trương, mức tiết kiệm khiêm tốn
Ngày 23/04/2026, Chủ tịch UBND xã Xuân Hòa ký Quyết định số 746/QĐ-UBND phê duyệt dự án với tổng mức đầu tư 3 tỷ đồng.
Ngày 28/04/2026, Trưởng phòng Kinh tế xã Xuân Hòa ký Quyết định số 81/QĐ-KT phê duyệt Kế hoạch lựa chọn nhà thầu. Trong đó, Gói thầu số 04 (xây lắp) có giá trị dự toán là 2.600.362.267 đồng, áp dụng hình thức "Đấu thầu rộng rãi trong nước qua mạng". Ngay ngày hôm sau, 29/04/2026, Trưởng phòng Kinh tế xã Xuân Hòa tiếp tục ký Quyết định số 99/QĐ-KT phê duyệt Hồ sơ mời thầu (E-HSMT).
Dù được kỳ vọng thu hút nhiều doanh nghiệp, nhưng theo Biên bản mở thầu lúc 16 giờ 09 phút ngày 08/05/2026, hệ thống mạng đấu thầu quốc gia ghi nhận chỉ duy nhất 01 nhà thầu nộp hồ sơ dự thầu là Công ty TNHH Xây dựng cơ khí Bảo Ngọc Phát. Việc thiếu vắng đối thủ cạnh tranh đã tạo điều kiện thuận lợi để nhà thầu này trúng thầu với giá 2.577.641.573 đồng vào ngày 15/5/2026. Số tiền ngân sách tiết kiệm được sau quá trình đấu thầu rộng rãi chỉ vỏn vẹn 22.720.694 đồng, tương đương khoảng 0,87% giá gói thầu.
Năng lực nhà thầu thi công
Công ty TNHH Xây dựng cơ khí Bảo Ngọc Phát (Mã số thuế: 3603360625) được thành lập ngày 01/3/2016, có trụ sở tại Phường Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. Theo dữ liệu từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, Công ty TNHH Xây dựng cơ khí Bảo Ngọc Phát đã tham gia 103 gói thầu, trong đó trúng 88 gói, trượt 12 gói, 2 chưa có kết quả, 1 gói đã bị huỷ. Tổng giá trị các gói thầu đã trúng (bao gồm liên danh) khoảng 79.497.312.199 đồng.
Nhìn nhận dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) cho biết, việc chỉ có một nhà thầu tham gia trong đấu thầu rộng rãi không vi phạm pháp luật nếu tuân thủ quy trình xử lý tình huống. Tuy nhiên, Điều 16 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 nghiêm cấm hành vi: "Nêu điều kiện trong hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng".
QUY ĐỊNH VỀ BẢO ĐẢM CẠNH TRANH TRONG ĐẤU THẦU
Điều 6 Luật Đấu thầu và Điều 4 Nghị định 214/2025/NĐ-CP quy định về tính độc lập giữa các bên để tránh tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Cụ thể, nhà thầu dự thầu phải độc lập về pháp lý và độc lập về tài chính với: Chủ đầu tư, bên mời thầu; Nhà thầu tư vấn lập, thẩm định hồ sơ mời thầu; Nhà thầu tư vấn đánh giá hồ sơ dự thầu, thẩm định kết quả lựa chọn nhà thầu.
Định nghĩa "độc lập về tài chính" được cụ thể hóa là: Không cùng thuộc một cơ quan hoặc tổ chức trực tiếp quản lý đối với đơn vị sự nghiệp; Không có cổ phần hoặc vốn góp của nhau trên 30%; Không cùng có cổ phần hoặc vốn góp trên 20% của một tổ chức khác. Quy định này nhằm đảm bảo mọi nhà thầu khi tham gia vào thị trường đều có cơ hội ngang nhau, không có sự ưu ái ngầm giữa đơn vị quản lý và đơn vị thực thi.
Năm 2026, với việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, các chủ đầu tư tại 34 tỉnh/thành phố và các xã phải thực hiện rà soát nghiêm ngặt danh sách cổ đông của các nhà thầu. Nếu phát hiện nhà thầu có mối quan hệ sở hữu chéo với đơn vị tư vấn lập hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu đó sẽ bị loại ngay lập tức. Đây là lá chắn pháp lý quan trọng để ngăn chặn các "sân sau" của những người có thẩm quyền trong việc thâu tóm các gói thầu địa phương, bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp làm ăn chân chính.
