Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, trong bối cảnh mô hình hành chính mới được áp dụng đồng bộ, việc phân cấp tự chủ tài chính cho cấp cơ sở (cấp xã/phường) đòi hỏi trách nhiệm giải trình và sự minh bạch cao độ từ các chủ đầu tư. Tuy nhiên, công tác quản lý và sử dụng nguồn vốn đầu tư công qua hoạt động đấu thầu tại địa bàn phường Phú Lâm, TP HCM đang xuất hiện những con số "biết nói", đặt ra dấu hỏi lớn về tính cạnh tranh, công bằng và hiệu quả kinh tế đối với dòng vốn ngân sách nhà nước.
Bức tranh đấu thầu tại phường Phú Lâm: Hiệu quả kinh tế nhỏ giọt
Điển hình cho những dấu hiệu cần làm rõ là gói thầu thi công xây lắp thuộc dự án Sửa chữa, cải tạo Trường Tiểu học Trương Công Định vừa được phê duyệt vào cuối tháng 6/2026. Mặc dù gói thầu này được tổ chức theo hình thức đấu thầu rộng rãi qua mạng nhằm thu hút đông đảo các nhà thầu có năng lực tham gia cạnh tranh sòng phẳng, qua đó giúp tiết kiệm tối đa cho ngân sách nhà nước, nhưng kết quả cuối cùng lại diễn ra theo kịch bản đáng suy ngẫm.
Dữ liệu công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia cho thấy, gói thầu Thi công xây lắp thuộc dự án Sửa chữa, cải tạo Trường Tiểu học Trương Công Định (Mã số TBMT: IB2600261101) do Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Phú Lâm, TP HCM làm chủ đầu tư. Đây là một gói thầu có giá trị tương đối lớn đối với cấp hành chính cơ sở, với mức giá dự toán được phê duyệt lên tới 16.673.730.066 đồng.
Ngày 26/06/2026, ông Phạm Nguyễn Trí Hòa, Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Phú Lâm đã chính thức ký Quyết định số 156/QĐ-KTHTĐT phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu cho gói thầu nêu trên. Theo quyết định này, Liên danh Tiểu học Trương Công Định (do Công ty TNHH Tư vấn và Đầu tư Xây dựng DHHOME làm đại diện liên danh chính, hợp tác cùng Công ty TNHH Tư vấn Thiết kế Xây dựng Phước Khang) được tuyên bố trúng thầu với mức giá 16.603.638.679 đồng.
Sơ sánh giá dự toán 16.673.730.066 đồng với giá trúng thầu 16.603.638.679 đồng, số tiền tiết kiệm được cho ngân sách nhà nước sau toàn bộ quá trình đấu thầu chỉ vỏn vẹn 70.091.387 đồng. Tỷ lệ tiết kiệm này chỉ đạt mức 0,42% - một con số siêu thấp, nhỏ giọt và hoàn toàn chênh lệch so với kỳ vọng tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công của Chính phủ và Bộ Tài chính trong giai đoạn thắt chặt kỷ cương hiện nay.
Dấu hỏi về tính cạnh tranh khi loại bỏ nhà thầu giá thấp
Sự việc tại gói thầu Thi công xây lắp thuộc dự án Sửa chữa, cải tạo Trường Tiểu học Trương Công Định (Mã TBMT: IB2600261101) do Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Phú Lâm làm Chủ đầu tư sẽ không có gì đáng bàn nếu Liên danh Tiểu học Trương Công Định (đại diện bởi Công ty TNHH Tư vấn và Đầu tư Xây dựng DHHOME) là đơn vị duy nhất tham gia nộp hồ sơ. Tuy nhiên, tài liệu đánh giá hồ sơ đề xuất kỹ thuật thực tế lại bộc lộ một "khoảng mờ" kỹ thuật và tài chính rất đáng quan ngại.
Tại cuộc thầu này, Công ty Cổ phần Đầu tư Xây dựng Gia Thắng đã nộp hồ sơ dự thầu với mức giá cực kỳ cạnh tranh là 15.104.060.525 đồng. Khi đối chiếu với giá dự toán gói thầu được duyệt là 16.673.730.066 đồng, mức giá của nhà thầu Gia Thắng đưa ra rẻ hơn tới 1.569.669.541 đồng. So với giá trúng thầu của Liên danh trúng thầu là 16.603.638.679 đồng, giá thầu của Gia Thắng cũng thấp hơn tới 1.499.578.154 đồng.
Nếu nhà thầu Gia Thắng trúng thầu, ngân sách nhà nước sẽ tiết kiệm được chính xác 1.569.669.541 đồng, tương đương tỷ lệ tiết kiệm rất ấn tượng là 9,41%. Thế nhưng, cơ hội tiết kiệm khoản ngân sách khổng lồ này đã hoàn toàn bị khước từ. Thay vào đó, Chủ đầu tư đã phê duyệt cho Liên danh của DHHOME trúng thầu sát giá trần, mang lại số tiền tiết kiệm cực kỳ nhỏ giọt cho ngân sách địa phương là 70.091.387 đồng (tỷ lệ tiết kiệm siêu thấp chỉ đạt 0,42%).
Theo báo cáo đánh giá E-HSDT do Tổ chuyên gia thuộc Công ty TNHH Thương mại Đầu tư và Xây dựng Hưng Thịnh lập (đánh giá bởi Tổ viên Trần Đăng Phước, Tổ trưởng Phan Thị Thu Trang và được ký xác nhận bởi Phó Giám đốc Mai Nguyễn Phúc Lộc), nhà thầu Gia Thắng đã bị đánh giá "Không Đạt" ở bước đánh giá kỹ thuật và bị loại trực tiếp.
Nguyên văn lý do loại bỏ được Tổ chuyên gia đưa ra chi tiết như sau:
Về biện pháp thi công chi tiết các hạng mục (Mục 2.4 Chương V): Tại hạng mục Khối nhà chính, mặc dù tên bản vẽ biện pháp thi công của nhà thầu xác định phạm vi công việc bao gồm tường, cột, dầm và trần, nhưng nội dung bản vẽ chỉ thể hiện biện pháp xử lý nứt, bong tróc bằng bột bả và thi công sơn nước đối với tường và trần, chưa thể hiện biện pháp thi công đối với cột và dầm. Đồng thời, nhà thầu không có công tác chống thấm nền nhà vệ sinh, sê nô,... theo nội dung gói thầu.
Tại hạng mục Nhà bảo vệ - Văn thư, nhà thầu không có bản vẽ thi công sơn nước cột, dầm, trần và hệ thống cấp, thoát nước. Ngoài ra, một số bản vẽ biện pháp thi công đối với các hạng mục khác của gói thầu (thi công cửa đi, cửa sổ, chống thấm, lắp dựng giàn giáo...) chỉ là các bản vẽ biện pháp thi công điển hình dập khuôn, không phù hợp với hiện trạng công trình và không xây dựng trên cơ sở bản vẽ thiết kế được duyệt.
Về tính phù hợp (Mục 5.2): Nhà thầu không nộp Biểu đồ vật tư, vật liệu và Biểu đồ bố trí thiết bị.
Dưới lăng kính pháp lý đấu thầu, việc loại trực tiếp một nhà thầu bỏ giá thấp hơn gần 1,5 tỷ đồng dựa trên các thiếu sót mang tính chất định lượng như "Biểu đồ bố trí thiết bị" hay nét vẽ chi tiết của cấu kiện phụ trợ "nhà bảo vệ" đang khiến dư luận đặt câu hỏi lớn về tính công bằng, minh bạch.
Theo quy định tại Điều 30 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, đối với các tài liệu định lượng biểu diễn tiến độ huy động nguồn lực (biểu đồ thiết bị, biểu đồ vật tư), Tổ chuyên gia bắt buộc phải phát hành văn bản yêu cầu nhà thầu làm rõ, bổ sung tài liệu trước khi đánh giá. Đồng thời, Khoản 2 Điều 29 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP cũng quy định rất thoáng đối với gói thầu xây lắp trong nước khi chỉ tiến hành đánh giá chi tiết thiết bị, nhân sự của nhà thầu xếp hạng thứ nhất sau khi đánh giá tài chính. Việc Tổ chuyên gia của Công ty Hưng Thịnh lập tức loại bỏ nhà thầu Gia Thắng mà không thực hiện quy trình yêu cầu làm rõ theo quy định pháp luật bộc lộ dấu hiệu của việc cài cắm rào cản kỹ thuật quá mức cần thiết nhằm triệt tiêu cạnh tranh và dọn đường cho liên danh của DHHOME trúng thầu sát giá trần.
Góc nhìn pháp lý: Cần thượng tôn tính cạnh tranh và bảo vệ ngân sách
Đánh giá về sự việc này dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh) phân tích: "Việc đánh giá hồ sơ dự thầu cần tuân thủ nghiêm ngặt Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP. Theo Điều 30 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, đối với các thiếu sót về tài liệu định lượng biểu diễn tiến độ như 'Biểu đồ bố trí thiết bị' hay 'Biểu đồ vật tư', Tổ chuyên gia bắt buộc phải phát hành văn bản yêu cầu nhà thầu làm rõ, bổ sung tài liệu trước khi đánh giá loại bỏ".
Luật sư Hương nhấn mạnh thêm, việc Tổ chuyên gia tư vấn lập tức đánh giá Gia Thắng "Không Đạt" và loại bỏ trực tiếp mà không thực hiện quy trình làm rõ hồ sơ trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia là có dấu hiệu tước bỏ quyền tự hoàn thiện của nhà thầu. Hành vi này không chỉ đi ngược lại nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh mà còn trực tiếp gây lãng phí gần 1,5 tỷ đồng tiền tiết kiệm của ngân sách nhà nước.
Bên cạnh đó, việc Thiết kế E-HSMT quy định quá chi tiết, bắt buộc phải nộp bản vẽ thi công riêng cho từng cấu kiện phụ trợ nhỏ nhặt cũng có dấu hiệu vi phạm Khoản 2 Điều 26 Nghị định 214/2025/NĐ-CP về việc cài cắm rào cản kỹ thuật. Việc "may đo" các tiêu chí quá khắt khe đối với một công trình sửa chữa dân dụng phổ thông dễ dẫn đến hệ lụy loại bỏ các nhà thầu cạnh tranh về giá, dọn đường cho những đơn vị quen thuộc trúng thầu sát giá trần.
Những dấu hiệu bất thường từ gói thầu tại Trường Tiểu học Trương Công Định đòi hỏi trách nhiệm giải trình minh bạch từ phía Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Phú Lâm cũng như Tổ chuyên gia tư vấn. Đã đến lúc các cơ quan thanh tra, kiểm tra chuyên ngành cần vào cuộc rà soát lại toàn bộ quy trình chấm thầu, nhằm bảo đảm đồng vốn ngân sách được sử dụng một cách thực chất, hiệu quả, tuân thủ đúng tinh thần Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.
[Kỳ 2:] Dấu hỏi tính cạnh tranh tại loạt gói thầu trường học do DHHOME độc diễn
Kỷ cương tiết kiệm ngân sách và quyền làm rõ hồ sơ dự thầu
Hoạt động đấu thầu, mua sắm công luôn là lĩnh vực nhạy cảm, đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối và trách nhiệm cao nhất từ các bên tham gia nhằm tối ưu hóa giá trị của từng đồng ngân sách. Trong bối cảnh phân cấp tự chủ tài chính cho cấp cơ sở, hành lang pháp lý về đấu thầu đã được củng cố và siết chặt hơn bao giờ hết thông qua Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (sửa đổi bởi Luật số 90/2025/QH15) và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP mang tính "kỷ cương thép".
Thứ nhất, về nguyên tắc bảo vệ quyền làm rõ hồ sơ của nhà thầu: Nhằm củng cố môi trường cạnh tranh sòng phẳng và tránh tình trạng chủ đầu tư hoặc đơn vị tư vấn lạm quyền để loại bỏ các nhà thầu giá thấp, Điều 30 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã ban hành các cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà thầu tham dự. Quy định này nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ quyền tự làm rõ và bổ sung hồ sơ của doanh nghiệp. Cụ thể, trong quá trình tổ chuyên gia tiến hành đánh giá E-HSDT, nếu phát hiện hồ sơ dự thầu của nhà thầu thiếu tài liệu về tư cách hợp lệ, hợp đồng tương tự, năng lực sản xuất, báo cáo tài chính, nghĩa vụ kê khai thuế và nộp thuế, nhân sự, thiết bị thì chủ đầu tư bắt buộc phải yêu cầu nhà thầu làm rõ, bổ sung tài liệu để chứng minh năng lực và kinh nghiệm.
Đặc biệt, đối với các gói thầu xây lắp tổ chức đấu thầu trong nước, Khoản 2 Điều 29 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP quy định rất thoáng khi cho phép tổ chuyên gia đánh giá nhân sự chủ chốt, thiết bị thi công chủ yếu trên cơ sở cam kết của nhà thầu trong đơn dự thầu mà không đánh giá theo nội dung kê khai, tài liệu đính kèm tại các bước trước đó. Chỉ sau khi đánh giá về tài chính, nhà thầu xếp hạng thứ nhất mới bị đối chiếu chi tiết tài liệu và nếu không đáp ứng, chủ đầu tư mới yêu cầu làm rõ để bổ sung, thay đổi. Quy trình này nhằm tạo điều kiện tối đa để các nhà thầu có lợi thế vượt trội về giá không bị loại bỏ một cách khiên cưỡng chỉ vì những thiếu sót về mặt giấy tờ hành chính hay biểu đồ tiến độ vốn không làm thay đổi bản chất cốt lõi của hồ sơ và giá dự thầu. Việc cố tình tước bỏ quyền được làm rõ của nhà thầu cạnh tranh và vội vàng đánh giá "Không Đạt" để đưa một liên danh khác thẳng tiến tới bước xét giá là hành vi có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng tính công bằng, minh bạch.
Thứ hai, về hành vi cài cắm tiêu chí kỹ thuật hạn chế cạnh tranh: Khoản 2 Điều 26 Nghị định 214/2025/NĐ-CP và Khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu quy định rất nghiêm ngặt về việc cấm các hành vi hạn chế cạnh tranh. Hồ sơ mời thầu phải bao gồm đầy đủ các nội dung cần thiết để nhà thầu lập hồ sơ dự thầu và tuyệt đối không được nêu điều kiện dẫn đến làm hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc nhằm tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu cụ thể gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng. Bất kỳ hành vi lách luật, cài cắm rào cản kỹ thuật siêu chi tiết hay mang tính "định hướng" nào trong khâu lập E-HSMT đều bị coi là hành vi vi phạm pháp luật đấu thầu.
Thứ ba, về bài toán tối ưu hóa hiệu quả kinh tế cho ngân sách công: Kế thừa tinh thần bảo vệ dòng vốn công, Bộ Tài chính đã ban hành Công văn số 5557/BTC-QLĐT, chỉ đạo quyết liệt các bộ, ngành, địa phương phải thực hiện nghiêm túc giải pháp tiết kiệm khi tiến hành chỉ định thầu, đấu thầu tại các dự án đầu tư công. Công văn đề nghị thực hiện nghiêm yêu cầu tiết kiệm tối thiểu 5% đối với gói thầu xây lắp quy định tại điểm e khoản 2 Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, đồng thời chủ đầu tư phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp đối với các trường hợp chỉ định thầu để bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn.
Việc các chủ đầu tư bỏ qua cơ hội tiết kiệm hàng tỷ đồng cho ngân sách chỉ vì những lỗi kỹ thuật có thể dễ dàng làm rõ là đi ngược lại tinh thần của Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ. Chỉ thị yêu cầu người đứng đầu phải tăng cường hiệu lực, hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong công tác đấu thầu, bảo đảm hoạt động đấu thầu diễn ra thực chất, cạnh tranh lành mạnh, tuyệt đối không được tổ chức đấu thầu mang tính hình thức, gây thất thoát và lãng phí nguồn lực quốc gia. Thiết nghĩ, các cơ quan thanh tra cần quyết liệt vào cuộc, rà soát lại các gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm "nhỏ giọt" để bảo đảm sự thượng tôn pháp luật trong quản lý đầu tư công.