Bạch tuộc là một trong những động vật không xương sống có khả năng nhận thức đáng kinh ngạc. Chúng có thể học hỏi từ trải nghiệm, ghi nhớ nơi tìm thức ăn, khám phá vật thể mới và tìm cách vượt qua những chướng ngại vật. Một số cá thể còn biết mở hộp đựng thức ăn hoặc tháo nắp lọ để lấy phần thưởng bên trong. Những hành vi ấy cho thấy trí thông minh không nhất thiết phải gắn với bộ não lớn hay cấu trúc thần kinh giống con người.

Điểm đặc biệt nằm ở hệ thần kinh của bạch tuộc. Chúng có khoảng 500 triệu tế bào thần kinh, con số đáng kể đối với động vật không xương sống. Phần lớn tế bào thần kinh phân bố ở tám cánh tay, thay vì tập trung hoàn toàn trong não trung tâm. Nhờ vậy, mỗi cánh tay có thể xử lý nhiều thông tin cảm giác và điều khiển chuyển động tương đối độc lập, trong khi vẫn phối hợp với toàn bộ cơ thể. Cách tổ chức này khác biệt sâu sắc so với hệ thần kinh của động vật có xương sống.

Một yếu tố khác góp phần tạo nên trí thông minh của bạch tuộc là khả năng học hỏi và giải quyết vấn đề. Trong các thí nghiệm, bạch tuộc có thể học cách mở lọ thủy tinh chứa thức ăn, điều chỉnh hành động sau nhiều lần thử và ghi nhớ những gì đã trải nghiệm. Nghiên cứu công bố năm 2016 còn cho thấy bạch tuộc có thể giải một bài toán đòi hỏi kéo hoặc đẩy vật thể qua những cấu trúc được thiết kế đặc biệt. Những kết quả này gợi ý rằng chúng không chỉ phản ứng theo bản năng mà còn có khả năng điều chỉnh hành vi tùy tình huống.

Bạch tuộc nổi tiếng với khả năng khám phá vật thể và tìm cách lấy thức ăn từ những chiếc lọ. Ảnh: wng.org

Môi trường sống cũng có thể góp phần thúc đẩy sự phát triển năng lực nhận thức. Là động vật thân mềm không có bộ xương bảo vệ, bạch tuộc dễ trở thành con mồi của nhiều loài săn bắt. Chúng phải tìm nơi trú ẩn, săn những con mồi linh hoạt và đối phó với các mối đe dọa. Khả năng luồn qua khe đá nhỏ, ghi nhớ nơi ẩn náu và nhanh chóng thay đổi chiến thuật có thể đem lại lợi thế sinh tồn. Lớp da có thể đổi màu, hoa văn và kết cấu giúp chúng ngụy trang gần như tức thì, dù khả năng này chủ yếu dựa vào hệ thống cảm giác và điều khiển thần kinh chứ không chỉ riêng trí thông minh.

Điều đáng kinh ngạc hơn là trí thông minh của bạch tuộc tiến hóa độc lập với trí thông minh của con người. Hai nhánh động vật đã phát triển những hệ thần kinh phức tạp theo những con đường khác nhau. Vì thế, nghiên cứu bạch tuộc giúp các nhà khoa học hiểu rằng nhận thức có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức, không nhất thiết phải có một bộ não tập trung giống động vật có vú. Tuy nhiên, giới nghiên cứu vẫn đang tranh luận về mức độ suy luận, lập kế hoạch và nhận thức chủ quan thực sự của chúng.

Khả năng thay đổi màu sắc và kết cấu da giúp bạch tuộc hòa lẫn vào môi trường xung quanh. Ảnh: Wikimedia Commons

Bạch tuộc vì thế không đơn thuần là sinh vật biển kỳ lạ với tám cánh tay và ba trái tim. Chúng mở ra một góc nhìn mới về trí thông minh trong thế giới động vật: đôi khi, một sinh vật có thể suy nghĩ và thích nghi theo cách rất khác con người mà vẫn đạt được những khả năng đáng kinh ngạc.