Những tấm biển tên đường ở mỗi góc phố vốn quen thuộc với nhịp sống hằng ngày, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ về thân thế, lịch sử và những đóng góp của danh nhân được gắn tên. Nhằm giúp độc giả hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp và dấu ấn của các nhà khoa học, danh nhân văn hóa, lịch sử trên từng tuyến phố, Báo Tri thức và Cuộc sống trân trọng giới thiệu vệt bài: “Những danh nhân trên biển tên đường phố”.

Được ví như “bộ óc của Lê Quý Đôn” thời nay”, GS Tạ Quang Bửu, nhà toán học, nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đại biểu Quốc hội từ khoá I đến khóa VI (1946-1981) để lại nhiều thành tựu đặc biệt trải dài trong nhiều lĩnh vực, là niềm tự hào của giới trí thức Việt Nam.

Ông là nhà khoa học xuất sắc, trí thức đa ngành, đồng thời là nhà ngoại giao, nhà quản lý giáo dục có tầm nhìn và người kết nối khoa học Việt Nam với thế giới.

Năm 1996, GS Tạ Quang Bửu được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học, công nghệ đợt I với cụm công trình “Tập hợp các công trình giới thiệu khoa học kỹ thuật hiện đại, chỉ đạo các nhiệm vụ kỹ thuật quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước và những quan điểm xây dựng ngành đại học và trung học chuyên nghiệp nước nhà”.

Những đóng góp xuất sắc từ khoa học đến giáo dục

GS Tạ Quang Bửu (23/7/1910 – 21/8/1986) sinh ra trong một gia đình nhà giáo tại thôn Hoành Sơn, xã Thiên Nhẫn, Nghệ An. Ông là được ví với “bộ óc Lê Quý Đôn thời nay”. Ông là nhà khoa học có vốn tri thức rộng, quan tâm và hoạt động trên nhiều lĩnh vực từ toán học, vật lý đến khoa học, kỹ thuật và giáo dục.

Trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, trên cương vị lãnh đạo Ủy ban Khoa học Nhà nước và Bộ Quốc phòng, ông tham gia chỉ đạo, định hướng giải quyết nhiều nhiệm vụ kỹ thuật phục vụ quốc phòng.

Năm 1972, khi đế quốc Mỹ sử dụng thủy lôi phong tỏa cảng Hải Phòng, GS Tạ Quang Bửu trực tiếp chỉ đạo nghiên cứu, chế tạo khí tài phá thủy lôi GK1 và phối hợp giải quyết đề tài phá bom từ trường GK2. Những nhiệm vụ này nhằm giải quyết yêu cầu cấp thiết về bảo đảm giao thông, phục vụ chiến đấu trong điều kiện chiến tranh.

Trong hoạt động khoa học, ông luôn chú trọng đưa những tri thức mới của thế giới đến với giới nghiên cứu trong nước. Trong thời gian học tập tại Pháp, ông tiếp xúc với các nhà toán học trẻ và tham gia nhóm Nicolas Bourbaki. Năm 1961, ông biên soạn công trình nổi tiếng về cấu trúc của Bourbaki, giới thiệu những tư tưởng toán học hiện đại.

Năm 1966, GS Tạ Quang Bửu cùng GS Ngụy Như Kon Tum và GS Đinh Ngọc Lân sáng lập Hội Vật lý Việt Nam. Ông cũng tổ chức các hoạt động trao đổi khoa học, góp phần cập nhật những thành tựu mới của khoa học thế giới trong điều kiện đất nước còn chiến tranh.

Trong giáo dục đại học, GS Tạ Quang Bửu giữ vai trò quan trọng ở giai đoạn đầu xây dựng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Ông là Hiệu trưởng nhà trường trong những năm đầu thành lập và sau đó giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (nay là Bộ GD&ĐT).

Với tầm nhìn chiến lược, ông đề xuất xây dựng chương trình đào tạo theo hướng “cơ bản, hiện đại, Việt Nam”, coi trọng kiến thức nền tảng, cập nhật tri thức mới và gắn đào tạo với thực tiễn đất nước. Cho đến nay, triết lý giáo dục này của ông còn nguyên tính thời sự trong nền giáo dục đại học ở Việt Nam.

Những năm 1970, GS Tạ Quang Bửu đưa chủ trương thi tuyển chọn các sinh viên ưu tú để đi học tập và nghiên cứu ở nước ngoài. Từ đó mỗi năm có hàng nghìn sinh viên giỏi, cán bộ ưu tú được gửi đi đào tạo, rồi quay trở về phụng sự đất nước.

Năng lực tự học gần như một thiên huyền thoại

Khả năng tự học và tinh thần làm việc của GS Tạ Quang Bửu để lại nhiều ấn tượng với những đồng nghiệp cùng thời. Theo lời kể của GS Lê Văn Thiêm, năm 1951, giữa chiến khu Việt Bắc, ông đến thăm Tạ Quang Bửu tại một ngôi nhà lá được dùng làm trụ sở cơ quan Bộ Quốc phòng ở Tuyên Quang.

Công việc khi ấy bộn bề, nhưng GS Tạ Quang Bửu vẫn dành thời gian đọc những sách báo toán nổi tiếng bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Đức. “Năng lực tự học của anh Bửu gần như là một thiên huyền thoại!”, GS Lê Văn Thiêm nhận xét.

Khả năng sử dụng ngoại ngữ của GS Tạ Quang Bửu cũng gắn với nhiều câu chuyện trong hoạt động khoa học và giáo dục. Trước Chiến dịch Điện Biên Phủ, khi Liên Xô viện trợ pháo phòng không cho Việt Nam, tài liệu hướng dẫn sử dụng khí tài được viết bằng tiếng Nga. Trong khi Bộ Quốc phòng khi đó mới có bản dịch tiếng Trung, Tạ Quang Bửu đọc tài liệu tiếng Nga và dịch sang tiếng Việt để làm tài liệu huấn luyện cho bộ đội.

Năm 1963, nhà toán học Ba Lan Jan Mikusiński gửi cho GS Tạ Quang Bửu những kết quả nghiên cứu mới. Ông đọc trực tiếp tài liệu bằng tiếng Ba Lan, sau đó trình bày về lý thuyết toán tử Mikusiński cho các giảng viên toán tại các trường đại học ở Hà Nội.

Trong những năm chiến tranh, GS Tạ Quang Bửu vẫn tìm cách kết nối giới toán học Việt Nam với những thành tựu mới của thế giới. Ông mời các nhà toán học Pháp từng được trao Huy chương Fields như Laurent Schwartz và Alexandre Grothendieck sang thăm Việt Nam, trao đổi học thuật và thảo luận những vấn đề toán học hiện đại.

Cùng với việc cập nhật tri thức, ông chú trọng đào tạo đội ngũ. Trong thời gian giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, GS Tạ Quang Bửu tổ chức tuyển chọn sinh viên có năng lực để gửi đi đào tạo ở nước ngoài. Chính sách này góp phần hình thành đội ngũ cán bộ khoa học, giảng viên và quản lý cho đất nước.

Vốn tri thức của GS Tạ Quang Bửu trải rộng trên nhiều lĩnh vực. Ngoài toán học, vật lý và kỹ thuật, ông đọc các sách kinh điển của Nho gia, Đạo gia bằng chữ Hán; sử dụng tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức; đọc và dịch được tiếng Nga, tiếng Ba Lan, đồng thời từng học tiếng Hy Lạp cổ và tiếng La-tinh.

Với ông, việc học và cập nhật tri thức không dừng lại sau những năm tháng ở các trường đại học nước ngoài. Sách, tài liệu khoa học và những cuộc trao đổi với các học giả quốc tế tiếp tục đi cùng ông trong những năm làm việc ở chiến khu, trong quân đội, ở trường đại học và trong quản lý khoa học, giáo dục.

Trong những năm đầu cuộc kháng chiến chống Pháp gian khó, GS Tạ Quang Bửu vẫn liên tiếp cho ra mắt bạn đọc nhiều cuốn sách khoa học như: Thống kê thường thức, Vật lý cương yếu, Nguyên tử - Hạt nhân - Vũ trụ tuyến. Trong đó, cuốn Sống chứa đựng tư duy sâu sắc và triết lý sống nhân văn: “Điều cốt yếu không phải Sống là gì? Mà là Làm gì trong lúc sống?”.

Và câu hỏi ấy đã được ông trả lời bằng chính cuộc đời mình, dành trọn tri thức và tâm sức cho khoa học, giáo dục, cho đất nước, còn lại mãi với thời gian