Hơn nửa thế kỷ gắn bó với khảo cổ học, PGS.TS.NGND Hoàng Văn Khoán dành nhiều tâm huyết để giải mã những dấu tích vật chất của người xưa, từ kỹ thuật luyện kim, tiền cổ đến kiến trúc, điêu khắc và khảo cổ học thực nghiệm. Đặc biệt, phía sau những công trình ấy còn là một người thầy luôn say mê truyền nghề, coi sự ngay thẳng là nguyên tắc của người làm khoa học và giữ “tấm lòng son” với nghề cho đến cuối đời.

Nhà khảo cổ mở nhiều hướng nghiên cứu từ luyện kim đến tiền cổ

Kim tướng học và kỹ thuật luyện kim là lĩnh vực PGS.TS Hoàng Văn Khoán theo đuổi ngay từ những năm đầu bước vào nghề khảo cổ. Luận án Tiến sĩ tại Liên Xô của ông nghiên cứu đồ sắt ở các bộ lạc Nam Siberia.

Khi trở về Việt Nam, ông vận dụng những kiến thức tiếp thu được để đi sâu tìm hiểu kỹ thuật luyện kim thời cổ ở nước ta. Các công trình về khu luyện sắt Nghi Xuân, kỹ thuật luyện sắt và chế tạo đồ sắt, hợp kim đồng thau, kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn, thực nghiệm sản xuất sắt thời cổ ở Nho Lâm và sự xuất hiện của gang ở Việt Nam, được thực hiện chủ yếu trong những năm 1970-1980, vẫn có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ.

Ở mảng khảo cổ học lịch sử, Cổ Loa là địa bàn được ông tập trung xác minh từ sớm. Tác phẩm Cổ Loa - Trung tâm hội tụ văn minh sông Hồng do ông chủ biên đã hệ thống hóa các bằng chứng di tích Tiền Đông Sơn và Đông Sơn, khẳng định vai trò trung tâm của Cổ Loa trong tiến trình hình thành nhà nước Âu Lạc.

Bên cạnh đó, các công trình về kiến trúc và điêu khắc Phật giáo thời Lý - Trần của ông đã phân tích rõ sự giao thoa văn hóa Việt - Ấn, Việt - Chămpa và Việt - Hoa. Khối tri thức này được ông truyền dạy trực tiếp cho các thế hệ học viên thông qua các chuyến điền dã thực tế tại Hoàng thành Thăng Long, Thành nhà Hồ, Lam Kinh, chùa Phật Tích, chùa Tây Phương hay nhà thờ đá Phát Diệm.

Một đóng góp nổi bật khác của PGS.TS Hoàng Văn Khoán là ở lĩnh vực cổ tiền học. Sau nhiều năm khảo sát tại các bảo tàng và sưu tập tư nhân, năm 2010, ông xuất bản cuốn Sổ tay tiền cổ kim loại Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Pháp lưu hành ở Việt Nam từ đầu Công nguyên đến năm 1975. Tác phẩm trở thành công cụ tra cứu cơ bản cho giới nghiên cứu bảo tàng và cổ tiền học, đồng thời tạo tiền đề để mở rộng sang lịch sử thương nghiệp phong kiến.

Đặc biệt, ông là một trong những nhà khoa học đi đầu về khảo cổ học thực nghiệm tại Việt Nam. Bằng việc đúc lại lưỡi cày đồng Cổ Loa và trực tiếp thử nghiệm cày trên nhiều loại đất tại làng Đông Xuất, ông đã đưa ra căn cứ khoa học xác định chính xác công dụng của loại hiện vật này, giải quyết cuộc tranh luận kéo dài trước đó về việc đây là lưỡi cày hay lưỡi cuốc. Ông cũng phục dựng lại nghề đan hoa văn gốm của cư dân văn hóa Đồng Đậu.

Người thầy coi người học là “Thượng đế”, đặt sự ngay thẳng làm đầu

PGS.TS.NGND Hoàng Văn Khoán sinh năm 1935, quê Hà Tĩnh. Từ nhỏ, ông đã học chữ Hán và tiếng Pháp. Những năm đi học, ông từng làm gia sư để có tiền ăn học. Sau khi được tuyển chọn học tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc, ông trở về Hà Tĩnh dạy học, sau đó được cử đi đào tạo chuyên ngành Khảo cổ học tại Đại học Tổng hợp Kharkov (Liên Xô cũ).

Năm 1974, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, trở thành một trong ba Tiến sĩ đầu tiên của Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN).

Về trường làm giảng viên từ năm 1967, dù trải qua nhiều cương vị quản lý và những thăng trầm đời sống, ông luôn giữ trọn ngọn lửa với nghề giáo.

Trong ký ức nhiều học trò, PGS.TS Hoàng Văn Khoán là người thầy mẫu mực, hết lòng vì học trò. Ông coi người học thực sự là "Thượng đế". Phòng làm việc của ông luôn sáng đèn chào đón sinh viên thảo luận khoa học đến tận đêm khuya. Ngay cả khi đã ở tuổi bát tuần, chân phải chống gậy, ông vẫn bền bỉ dắt học trò đi khảo sát thực địa, hay lặn lội qua những chuyến xe khách dài ngày sang Lào để hướng dẫn học viên cao học hoàn thành luận văn.

Cùng với việc tham gia đào tạo nhiều thế hệ cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ trong nước, ông còn có đóng góp quan trọng trong việc xây dựng chương trình giảng dạy và đào tạo nguồn nhân lực khảo cổ cho Lào và Campuchia. Khi đã nghỉ hưu, ông vẫn miệt mài mở lớp, mời chuyên gia về nhà dạy Hán Nôm thực hành cho sinh viên và chính mình, với quan niệm làm sử bắt buộc phải đọc được tư liệu gốc. Ông không đứng ngoài lớp học mà học cùng sinh viên. Khi lớp đi thực tế tại đình, chùa để tìm hiểu và dập văn bia, ông cũng tham gia.

Với PGS Hoàng Văn Khoán, học sử và làm sử cần đọc được tư liệu Hán Nôm, nhưng đó phải là thứ Hán Nôm có thể sử dụng trong nghiên cứu thực tế. Cách học ấy phản ánh khá rõ quan niệm của ông về nghề: kiến thức lịch sử không chỉ nằm trong sách mà còn nằm ở di tích, hiện vật, văn bia và những dấu vết vật chất còn lại.

Đặc biệt, tiêu chuẩn tối thượng mà ông luôn truyền dạy cho các thế hệ học trò là sự "ngay thẳng", phẩm chất cốt lõi của người làm khảo cổ và viết sử.

PGS.TS.NGND Hoàng Văn Khoán mất ngày 12/3/2023 hưởng thọ 89 tuổi. Những công trình mà ông để lại vẫn còn nguyên giá trị, lưu giữ ký ức, tiếp tục kể câu chuyện về người xưa.