GS.TS Lê Huy Hàm hiện là Chủ nhiệm Chương trình Công nghệ sinh học Quốc gia, đồng thời giữ vai trò chuyên gia cao cấp tại Khoa Công nghệ Nông nghiệp, Trường Đại học Công nghệ (ĐHQG Hà Nội).

Mở hướng đi mới trong lai tạo giống cây trồng

Hơn ba thập kỷ gắn bó bền bỉ với lĩnh vực nông nghiệp, GS.TS Lê Huy Hàm được xem là một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ sinh học, với hàng trăm công trình khoa học có giá trị.

Một trong những dấu ấn trong quá trình nghiên cứu của ông, đó là ông cùng các cộng sự đã xây dựng thành công quy trình tái sinh ở nhiều loại cây trồng như ngô, đậu tương, sắn... qua đó tạo ra các giống biến đổi gen có khả năng chịu hạn, kháng sâu bệnh và chống chịu thuốc diệt cỏ. Đáng chú ý, ông còn hợp tác với các nhà khoa học Vương quốc Anh để giải mã thành công nhiều giống lúa của Việt Nam, từng bước phát triển các công cụ chọn tạo giống dựa trên dữ liệu gen.

Bên cạnh đó, ông và đồng nghiệp cũng đạt được những kết quả bước đầu trong việc ứng dụng tia ion kim loại nặng nhằm gây đột biến, mở ra hướng đi mới trong lai tạo giống cây trồng. Ngay từ đầu những năm 2000, ông đã là một trong những người tiên phong đề xuất và triển khai việc chọn tạo giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu. Các giống lúa chịu ngập, chịu mặn do ông và tập thể Viện Di truyền nông nghiệp nghiên cứu hiện đã được ứng dụng rộng rãi trên đồng ruộng.

Những thành tựu này được đánh giá là nền tảng quan trọng cho việc phát triển các công cụ chọn tạo giống cây trồng trong tương lai của nông nghiệp Việt Nam. Với uy tín khoa học, ông được giao chủ trì xây dựng nhiều chương trình lớn, trong đó có “Chương trình trọng điểm ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp giai đoạn 2005–2020” và “Quy hoạch ứng dụng năng lượng bức xạ trong nông nghiệp”, đều đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu, GS.TS Lê Huy Hàm còn có nhiều đóng góp trong công tác giảng dạy, quản lý và hợp tác quốc tế. Trong thời gian giữ cương vị Viện trưởng Viện Di truyền nông nghiệp, ông đã thúc đẩy mạnh mẽ việc thiết lập các mối quan hệ hợp tác với nhiều quốc gia có nền công nghệ sinh học phát triển, qua đó tiếp nhận chuyển giao công nghệ và nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực.

Từ trăn trở an ninh lương thực đến bước đột phá công nghệ giống

Sinh ra tại Thanh Chương (Nghệ An), GS.TS Lê Huy Hàm được đào tạo bài bản tại Trường Đại học Kishinov (Moldova), nơi ông tốt nghiệp với tấm bằng đỏ trước khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ vào năm 1986. Trở về nước, ông công tác tại Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam, bắt đầu hành trình khoa học gắn liền với những trăn trở lớn của nền nông nghiệp quốc gia.

Thời điểm đó, dù là một quốc gia nông nghiệp với phần lớn dân số làm nông, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu hơn 2 triệu tấn lương thực mỗi năm. Thực tế ấy thôi thúc ông tìm lời giải từ khoa học, với mục tiêu tạo ra các giống cây trồng năng suất, phù hợp điều kiện sản xuất trong nước.

Năm 1993, công trình đầu tiên của ông, nhân giống chuối bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào đã ra đời từ chính nhu cầu thực tiễn. Trước đó, nông dân phải thu gom từng cây giống từ tự nhiên, dẫn đến tình trạng không đồng đều, chi phí cao và tiềm ẩn nguy cơ lây lan dịch bệnh. Quy trình nuôi cấy mô do ông và cộng sự xây dựng đã nhanh chóng tạo ra nguồn cây giống sạch bệnh, đồng nhất, được chuyển giao rộng rãi tới nhiều địa phương chỉ sau thời gian ngắn.

Thành công này mở ra hướng phát triển mới cho công nghệ vi nhân giống tại Việt Nam, không chỉ với cây chuối mà còn được áp dụng cho nhiều loại cây trồng khác như mía, cây lâm nghiệp, hoa và cây cảnh. Mỗi năm, hàng trăm triệu cây giống được cung cấp cho sản xuất, góp phần quan trọng vào quá trình hiện đại hóa nông nghiệp.

“Đây là nghiên cứu khởi đầu trong sự nghiệp của tôi, đồng thời cũng là một trong những công trình quan trọng nhất, bởi những tác động và dấu ấn rõ nét mà nó mang lại trong thực tiễn” ,GS Hàm chia sẻ.

Theo GS.TS Lê Huy Hàm, phương pháp truyền thống chỉ phù hợp với quy mô nhỏ, trong khi sản xuất nông nghiệp hàng hóa đòi hỏi nguồn giống lớn, đồng đều và đảm bảo chất lượng. Đặc biệt, với các vùng trồng quy mô hàng chục hecta trở lên, việc ứng dụng nuôi cấy mô tế bào là điều tất yếu để nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng xuất khẩu.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, ông định hướng các nghiên cứu vào việc tạo ra giống cây thích ứng điều kiện bất lợi. Nhóm nghiên cứu của ông đã chọn tạo thành công giống lúa chịu mặn tới 6‰, cho phép canh tác tại các vùng ven biển chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn. Đây được xem là nền tảng quan trọng để tiếp tục phát triển các giống cây có khả năng chống chịu cao hơn trong tương lai. Đồng thời, ông cũng tham gia nghiên cứu giống sắn kháng bệnh khảm lá, góp phần giải quyết những thách thức cấp bách trong sản xuất.

Đến năm 1996, công nghệ nuôi cấy mô tiếp tục được mở rộng sang cây mía và đến nay vẫn được các doanh nghiệp và nông dân sử dụng hiệu quả. Không chỉ dừng ở đó, ông còn là người tiên phong trong việc tạo dòng ngô đơn bội kép từ hạt phấn, phục vụ công tác chọn tạo giống, một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu di truyền cây trồng.

Với GS.TS Lê Huy Hàm, những công trình nghiên cứu không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn phải tạo ra giá trị thực tiễn. Trong đó, công nghệ nhân giống bằng nuôi cấy mô vẫn là một trong những dấu ấn sâu đậm nhất trong sự nghiệp của ông, bởi tác động rộng lớn và bền vững đối với sản xuất nông nghiệp Việt Nam.

>>> Mời độc giả xem thêm video An ninh toàn diện là nền tảng chiến lược trong giai đoạn phát triển mới: