Mới đây, Bộ Công an cho biết, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã ra quyết định rút vụ án "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" xảy ra tại điểm thi tốt nghiệp THPT tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang mà Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố trước đó, lên Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an để tiếp tục điều tra, xử lý theo quy định pháp luật.

Trước diễn biến mới trên, PV Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với TS. LS Đặng Văn Cường – Giảng viên Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy lợi.

Vụ án không còn mang tính địa phương mà có dấu hiệu rất phức tạp

Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã rút vụ án Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, từ Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang để tiếp tục điều tra theo thẩm quyền, ông nhìn nhận thế nào?

TS.LS Đặng Văn Cường: Trước hết phải khẳng định đây là một vụ án đặc biệt nghiêm trọng, không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật hình sự đơn thuần mà còn xâm phạm trực tiếp đến sự công bằng trong giáo dục, làm tổn hại niềm tin của Nhân dân đối với ngành giáo dục và đối với kỳ thi quốc gia.

Ngay sau khi vụ việc được phát hiện, Thủ tướng Chính phủ đã có chỉ đạo yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Công an và các cơ quan liên quan khẩn trương kiểm tra, điều tra, làm rõ toàn bộ sai phạm, xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Đây là chỉ đạo rất kịp thời, thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc lập lại kỷ cương, kỷ luật trong giáo dục, bảo đảm nguyên tắc công bằng trong thi cử và tuyển chọn nhân lực cho đất nước.

Chủ trương này được đông đảo nhân dân đồng tình, bởi giáo dục là quốc sách hàng đầu. Nếu sự gian dối len lỏi vào môi trường giáo dục, hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở một kỳ thi mà còn ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng nguồn nhân lực, làm xói mòn niềm tin xã hội đối với các giá trị trung thực, công bằng và công lý.

Đây cũng là tinh thần được xác định trong Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong đó yêu cầu xây dựng nền tư pháp nghiêm minh, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm minh.

Việc Bộ Công an trực tiếp điều tra theo tôi là đúng thẩm quyền và phù hợp với tính chất đặc biệt của vụ án.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, hệ thống Cơ quan điều tra của Bộ Công an gồm Cơ quan Cảnh sát điều tra và Cơ quan An ninh điều tra. Đối với Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, ngoài việc điều tra các tội phạm thuộc nhóm xâm phạm an ninh quốc gia, pháp luật còn quy định cơ quan này có thẩm quyền điều tra những vụ án thuộc thẩm quyền của cấp tỉnh nhưng đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp hoặc có liên quan đến nhiều địa phương, nhiều ngành, nhiều cấp, hoặc những vụ án được lãnh đạo Bộ Công an quyết định rút lên để trực tiếp chỉ đạo điều tra nhằm bảo đảm tính khách quan, toàn diện và thống nhất.

Quy định này được thể hiện trong Điều 163 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra và các quy định của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung) về tổ chức, nhiệm vụ và thẩm quyền của Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an.

Việc Bộ Công an quyết định rút vụ án từ Công an tỉnh Tuyên Quang lên điều tra cho thấy vụ việc đã được đánh giá không còn là vụ án mang tính địa phương mà có dấu hiệu rất phức tạp, cần tập trung lực lượng điều tra có trình độ chuyên sâu, có điều kiện mở rộng điều tra trên phạm vi cả nước nếu cần thiết. Đây cũng là cơ chế tố tụng bình thường được pháp luật quy định nhằm bảo đảm việc giải quyết những vụ án lớn được khách quan, tránh bỏ lọt tội phạm và tránh oan sai.

Như ông nói ở trên, dấu hiệu cho thấy đây không còn là sai phạm cá nhân mà có dấu hiệu mang tính hệ thống, có tổ chức?

TS.LS Đặng Văn Cường: Đúng vậy. Điều khiến dư luận đặc biệt lo ngại là đến nay đã có hàng chục bị can bị khởi tố, trong đó có Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, thư ký điểm thi, nhiều giáo viên và cán bộ liên quan.

Một trường THPT chuyên - nơi được xem là đào tạo học sinh xuất sắc nhất của địa phương lại để xảy ra sai phạm với quy mô lớn như vậy cho thấy dấu hiệu của sự thông đồng, phối hợp giữa nhiều người, chứ không còn là hành vi tự phát của một vài cá nhân.

Nếu kết quả điều tra chứng minh có sự phân công nhiệm vụ, thống nhất ý chí, che giấu hành vi, chỉ đạo thực hiện hoặc tạo điều kiện cho việc gian lận, vụ án có thể xuất hiện những tình tiết định khung tăng nặng như phạm tội có tổ chức, thậm chí cơ quan điều tra còn phải tiếp tục làm rõ trách nhiệm của những người biết mà không ngăn chặn hoặc có hành vi bao che.

Điều đáng buồn hơn cả là vụ việc phản ánh sự xuống cấp về đạo đức nghề nghiệp của một bộ phận nhà giáo. Người thầy vốn được xã hội tôn vinh là người truyền dạy tri thức và giáo dục nhân cách. Nếu chính người thầy tham gia gian lận, tiếp tay cho sự gian dối rất khó có thể giáo dục học sinh trở thành những công dân trung thực, có trách nhiệm với xã hội.

Đây cũng là biểu hiện của những hạn chế trong công tác quản lý giáo dục, trong kiểm tra, giám sát nội bộ và trong việc xây dựng văn hóa liêm chính trong nhà trường.

Nhiều người cho rằng đây chỉ là việc nâng điểm cho một số học sinh, nhưng thực tế hậu quả lớn hơn rất nhiều. Thứ nhất, hành vi này trực tiếp làm mất công bằng trong kỳ thi quốc gia. Những học sinh học thật, thi thật phải cạnh tranh với những thí sinh được can thiệp kết quả sẽ bị ảnh hưởng quyền lợi một cách nghiêm trọng.

Thứ hai, kết quả thi tốt nghiệp THPT hiện nay đồng thời được sử dụng làm căn cứ để xét tuyển đại học. Đến thời điểm này, các thí sinh đã đăng ký nguyện vọng xét tuyển vào các trường đại học. Nếu sau này cơ quan điều tra kết luận kết quả thi của những thí sinh được gian lận phải bị hủy bỏ, việc khắc phục hậu quả sẽ rất phức tạp.

Những thí sinh gian lận trong thời gian vừa qua đã tham gia xét tuyển, đã chiếm chỉ tiêu của nhiều trường đại học, đồng nghĩa với việc nhiều học sinh học thật, thi thật có thể đã mất cơ hội được vào ngành học, trường học mà mình mong muốn. Dù sau này các trường đại học hủy kết quả xét tuyển của những thí sinh gian lận cũng rất khó có thể khôi phục đầy đủ quyền lợi cho những học sinh bị mất cơ hội vì thời điểm tuyển sinh đã trôi qua. Đó chính là hậu quả xã hội rất lớn mà những người thực hiện hành vi gian lận phải chịu trách nhiệm.

Cơ quan điều tra có thể tiếp tục mở rộng vụ án

Việc Bộ Công an trực tiếp điều tra cũng đặt ra khả năng mở rộng điều tra đối với các hành vi và các chủ thể khác?

TS.LS Đặng Văn Cường: Nếu có căn cứ xác định tồn tại việc thỏa thuận, đưa tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác để can thiệp kết quả thi, cơ quan điều tra sẽ tiếp tục xem xét dấu hiệu của các tội phạm về tham nhũng, chức vụ như đưa hối lộ, nhận hối lộ, môi giới hối lộ hoặc các tội danh khác theo quy định của Bộ luật Hình sự. Không loại trừ khả năng việc điều tra sẽ được mở rộng sang các địa phương khác nếu phát hiện có phương thức, thủ đoạn tương tự hoặc có sự liên kết giữa các đối tượng. Đây cũng là lý do việc giao Bộ Công an trực tiếp điều tra là rất cần thiết, bởi cơ quan điều tra cấp bộ có điều kiện về lực lượng, phương tiện và thẩm quyền để mở rộng điều tra trên phạm vi toàn quốc.

Vụ gian lận thi cử ở Tuyên Quang khiến nhiều người nhắc đến học từ vụ gian lận thi cử năm 2018 và cho rằng vẫn còn nguyên giá trị, luật sư đánh giá thế nào?

TS.LS Đặng Văn Cường: Chúng ta chưa quên vụ gian lận điểm thi năm 2018 xảy ra tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Nhiều cán bộ quản lý giáo dục, cán bộ công an và những người có liên quan đã bị xử lý hình sự, nhiều bản án nghiêm khắc đã được tuyên.

Tưởng rằng sau bài học rất đắt giá đó, hệ thống tổ chức kỳ thi đã được siết chặt thì nay lại tiếp tục xảy ra vụ việc có quy mô lớn tại Tuyên Quang. Điều đó cho thấy hành vi gian lận thi cử vẫn còn tiềm ẩn, thủ đoạn ngày càng tinh vi hơn và việc kiểm tra, giám sát vẫn còn những kẽ hở cần tiếp tục khắc phục. Chính vì vậy, vụ án lần này không chỉ nhằm xử lý trách nhiệm của các cá nhân vi phạm mà còn phải làm rõ nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm để hoàn thiện cơ chế quản lý kỳ thi trong thời gian tới.

Đã đến lúc cần đánh giá toàn diện mô hình kỳ thi “2 trong 1”

Sau vụ việc này, dư luận cũng đặt ra câu hỏi lớn về việc có nên tiếp tục duy trì kỳ thi vừa để xét công nhận tốt nghiệp THPT vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học như hiện nay hay cần quay trở lại mô hình tách biệt như trước đây?

TS.LS Đặng Văn Cường: Đây là vấn đề cần được nghiên cứu một cách khoa học, khách quan. Nếu hệ thống quản trị đủ chặt chẽ, công nghệ đủ hiện đại và cơ chế giám sát đủ hiệu quả thì kỳ thi chung vẫn có nhiều ưu điểm như giảm chi phí xã hội, giảm áp lực cho học sinh và gia đình. Tuy nhiên, nếu thực tiễn cho thấy nguy cơ gian lận ngày càng lớn, việc kiểm soát không bảo đảm tuyệt đối, cơ quan quản lý nhà nước cần tổng kết thực tiễn để đánh giá lại toàn bộ mô hình tổ chức kỳ thi, trên cơ sở lợi ích quốc gia và quyền lợi chính đáng của hàng triệu học sinh.

Tinh thần này cũng hoàn toàn phù hợp với Nghị quyết số 27-NQ/TW, trong đó yêu cầu việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật phải xuất phát từ tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Giáo dục là quốc sách hàng đầu; đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài là nền tảng để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Vì vậy, mọi hành vi gian lận trong giáo dục phải được phát hiện sớm, điều tra khách quan, xử lý nghiêm minh và công khai. Chỉ khi bảo đảm được sự công bằng, trung thực và liêm chính trong giáo dục mới có thể xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng cao, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Nhà nước và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Tai nạn lao động không phải của riêng một ai: