Từ hoàng đế quyền lực nhất Đại Đường thành Thái thượng hoàng

Năm 755, An Lộc Sơn nổi dậy, mở đầu cuộc loạn An Sử làm rung chuyển nền móng nhà Đường. Tháng 6/756, sau khi Đồng Quan thất thủ, Đường Huyền Tông rời Trường An chạy về phía Thục. Tại Mã Ngôi, quân sĩ nổi loạn, giết Dương Quốc Trung và ép Huyền Tông phải ban chết cho Dương Quý Phi.

Một biến cố đặc biệt quan trọng xảy ra sau đó. Thái tử Lý Hanh không tiếp tục theo cha vào đất Thục mà cùng một bộ phận quân đội đi về phía bắc. Đến Linh Vũ, dưới sự thúc giục của Bùi Miện, Đỗ Hồng Tiệm cùng các tướng lĩnh, Lý Hanh lên ngôi hoàng đế vào tháng 7/756, tức Đường Túc Tông.

Điểm đáng chú ý là lúc đó Đường Huyền Tông vẫn còn sống và chưa chính thức thoái vị. Bởi vậy, không thể đơn giản nói Lý Hanh “cướp ngôi” theo nghĩa một cuộc chính biến cung đình, nhưng cũng không thể phủ nhận rằng quá trình kế vị của ông diễn ra trong hoàn cảnh đặc biệt: hoàng đế đương nhiệm chưa thoái vị mà thái tử đã xưng đế.

Chính hoàn cảnh ấy để lại một vấn đề nhạy cảm về quyền lực. Về pháp lý và nghi lễ, Túc Tông đã trở thành hoàng đế. Nhưng Huyền Tông vẫn là người từng trị vì Đại Đường hơn bốn thập kỷ, có uy tín rất lớn, có hệ thống quan lại, tướng lĩnh và người hầu cũ từng phục vụ mình.

Năm 757, quân Đường lần lượt thu phục Trường An và Lạc Dương. Đường Huyền Tông sau đó từ Thành Đô trở về kinh đô. Ông không ở trong Đại Minh cung – trung tâm quyền lực của Túc Tông – mà cư trú tại Hưng Khánh cung, còn được gọi trong sử liệu là Nam Nội hoặc Nam Cung.

Đây là địa điểm có ý nghĩa đặc biệt với Lý Long Cơ. Hưng Khánh cung vốn phát triển từ nơi ông từng ở khi còn là Lâm Truy vương, về sau trở thành một trong những cung điện quan trọng nhất dưới thời Huyền Tông.

Ban đầu, quan hệ cha con dường như vẫn duy trì được vẻ hòa thuận. Túc Tông có lúc đến thăm cha; Huyền Tông cũng có thể đến Đại Minh cung. Những người thân tín lâu năm như Cao Lực Sĩ, Trần Huyền Lễ, nội thị Vương Thừa Ân cùng một số cung nữ, nhạc công Lê Viên vẫn ở bên Thái thượng hoàng.

Nhưng chính đời sống tương đối tự do ấy dần trở thành vấn đề chính trị. Tư trị thông giám ghi rằng Huyền Tông thường lên Trường Khánh lâu của Hưng Khánh cung. Dân chúng đi qua nhìn thấy ông thường cúi lạy và hô “vạn tuế”. Huyền Tông đôi khi còn bày rượu ban cho họ; các quan lại cũ cũng có người tới yết kiến.

Đối với một vị hoàng đế đang phải củng cố quyền lực như Túc Tông, cảnh tượng ấy khó có thể hoàn toàn vô hại. Huyền Tông tuy đã mất ngai vàng nhưng vẫn có uy tín, danh nghĩa và mạng lưới nhân sự của một hoàng đế từng trị vì 44 năm. Ông không cần có ý định phục vị. Chỉ cần một số lực lượng chính trị lấy danh nghĩa Thái thượng hoàng để tập hợp người, triều đình Túc Tông cũng có thể gặp rắc rối.

Lý Phụ Quốc gieo vào suy nghĩ Túc Tông nỗi sợ về một “triều đình thứ hai”

Nhân vật có vai trò quyết định trong việc cô lập Huyền Tông là thái giám Lý Phụ Quốc. Lý Phụ Quốc theo Túc Tông từ thời chạy loạn, có công trong việc bảo vệ và hỗ trợ Lý Hanh lên ngôi ở Linh Vũ. Nhờ đó, ông ta ngày càng được tin dùng và nắm quyền lực lớn trong cung đình.

Trong khi đó, những người cũ bên cạnh Huyền Tông như Cao Lực Sĩ và Trần Huyền Lễ lại coi thường Lý Phụ Quốc. Tư trị thông giám cho biết Lý Phụ Quốc vừa mang lòng oán hận, vừa muốn lập công để củng cố địa vị nên đã nói với Túc Tông rằng Thái thượng hoàng ở Hưng Khánh cung thường xuyên tiếp xúc với người bên ngoài; Trần Huyền Lễ và Cao Lực Sĩ có thể làm chuyện bất lợi cho hoàng đế.

Lý Phụ Quốc còn viện dẫn một lý do nguy hiểm hơn: phần lớn tướng sĩ trong lục quân lúc đó là những người đã theo Túc Tông từ Linh Vũ. Nếu Thái thượng hoàng duy trì một trung tâm ảnh hưởng riêng, quân đội có thể sinh nghi hoặc, ảnh hưởng đến sự ổn định của triều đình.

Đây thực chất là cách biến vấn đề gia đình thành vấn đề an ninh quốc gia. Thông điệp Lý Phụ Quốc đưa ra rất rõ: Huyền Tông có thể không có ý định giành lại ngai vàng, nhưng những người xung quanh ông có thể lợi dụng danh nghĩa của ông.

Túc Tông ban đầu không chấp nhận lập luận ấy. Theo Tư trị thông giám, khi Lý Phụ Quốc cáo buộc những người bên cạnh Huyền Tông có ý đồ bất lợi, Túc Tông đã khóc và nói rằng Thái thượng hoàng nhân từ, không thể làm chuyện như vậy.

Chi tiết này rất quan trọng. Nó cho thấy không đủ căn cứ để nói Túc Tông ngay từ đầu chủ động ra lệnh giam cha vì sợ bị đoạt lại ngai vàng. Nhưng diễn biến tiếp theo cũng cho thấy ông không đủ sức hoặc không đủ quyết tâm bảo vệ cha khỏi phe Lý Phụ Quốc.

Cuộc cưỡng bức Lý Long Cơ chuyển cung năm 760

Lý Phụ Quốc không dừng lại sau khi bị Túc Tông từ chối. Trước hết, ông ta tìm cách làm suy yếu lực lượng bên cạnh Huyền Tông. Hưng Khánh cung vốn có khoảng 300 con ngựa, Lý Phụ Quốc giả truyền chiếu chỉ đem đi gần hết, chỉ để lại khoảng 10 con.

Lý Long Cơ hiểu tình thế của mình ngày càng nguy hiểm và nói với Cao Lực Sĩ đại ý rằng con trai ông đã bị Lý Phụ Quốc mê hoặc.

Đến năm 760, khi Túc Tông đang mắc bệnh, Lý Phụ Quốc hành động quyết liệt. Theo Tư trị thông giám, Lý Phụ Quốc giả truyền ý chỉ của Túc Tông, lấy danh nghĩa mời Thái thượng hoàng tới Tây Nội. Khi đoàn của Huyền Tông tới Duệ Vũ môn, Lý Phụ Quốc dẫn khoảng 500 kỵ binh mang vũ khí chặn đường. Huyền Tông kinh hãi đến mức suýt ngã khỏi ngựa.

Lúc đó Cao Lực Sĩ tiến lên quát Lý Phụ Quốc vô lễ và buộc ông ta xuống ngựa. Cao Lực Sĩ sau đó trấn an binh lính, khiến họ thu vũ khí và quỳ lạy Thái thượng hoàng. Dù vậy, kết quả không thay đổi. Huyền Tông bị đưa khỏi Hưng Khánh cung, chuyển vào Cam Lộ điện thuộc Thái Cực cung, tức Tây Nội. Từ thời điểm đó, cuộc sống của vị cựu hoàng về thực chất đã bị kiểm soát chặt chẽ. Những người thân tín không còn được ở cạnh ông.

Cao Lực Sĩ bị lưu đày tới Vu Châu; Vương Thừa Ân bị đày tới Bá Châu; Trần Huyền Lễ bị buộc phải nghỉ hưu; Ngọc Chân công chúa rời cung vào đạo quán. Những cung nhân cũ cũng bị tách khỏi Huyền Tông.

Sau khi chuyển vào Tây Nội, cuộc sống của Lý Long Cơ thay đổi hoàn toàn. Ông không còn Cao Lực Sĩ, Trần Huyền Lễ và những người cũ ở bên. Những người được bố trí phục vụ phần lớn do triều đình Túc Tông lựa chọn.

Tư trị thông giám ghi rằng Huyền Tông ngày càng không vui, dần bỏ ăn thịt, có lúc nhịn ăn và sức khỏe suy giảm. Ban đầu Túc Tông vẫn tới hỏi thăm, nhưng sau đó bản thân cũng mắc bệnh nên chỉ sai người đến vấn an.

Đáng chú ý, sử liệu còn cho biết về sau Túc Tông dần hối hận và sinh ác cảm với Lý Phụ Quốc, thậm chí từng muốn giết ông ta nhưng lại e ngại vì Lý Phụ Quốc nắm binh quyền nên do dự không quyết.

Chi tiết này cho thấy Túc Tông cũng không hoàn toàn kiểm soát được hệ thống quyền lực mà chính mình dựa vào. Tháng 5/762, Đường Huyền Tông Lý Long Cơ qua đời, hưởng thọ 78 tuổi. Chỉ ít lâu sau, Đường Túc Tông Lý Hanh cũng qua đời.