Cơ thể con người có khả năng thích nghi đáng kinh ngạc khi không được cung cấp thức ăn. Trong những ngày đầu, nó chuyển dần từ sử dụng glucose lấy từ thức ăn sang huy động nguồn năng lượng dự trữ, đặc biệt là chất béo.

Nhưng nghiên cứu của Queen Mary University of London và Norwegian School of Sport Sciences cho thấy đó mới chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất. Những thay đổi sinh học rộng hơn dường như bắt đầu rõ rệt sau khoảng ba ngày không ăn.

Theo dõi gần 3.000 protein

Nghiên cứu có 12 tình nguyện viên khỏe mạnh thực hiện chế độ nhịn ăn chỉ uống nước trong 7 ngày. Các nhà khoa học lấy mẫu máu trước, trong và sau giai đoạn nhịn ăn, sau đó phân tích khoảng 3.000 protein.

Protein là những phân tử đảm nhiệm vô số chức năng trong cơ thể, từ xây dựng mô, vận chuyển chất, điều khiển phản ứng hóa học đến truyền tín hiệu giữa tế bào.

Theo dõi sự thay đổi của hàng nghìn protein vì vậy cho phép các nhà nghiên cứu nhìn thấy cách nhiều hệ thống cơ thể phản ứng với tình trạng thiếu năng lượng.

Trong hai đến ba ngày đầu, thay đổi lớn nhất là chuyển hóa năng lượng. Cơ thể giảm phụ thuộc vào glucose và tăng sử dụng mỡ dự trữ. Những người tham gia giảm trung bình 5,7 kg trong bảy ngày. Nhưng số cân giảm bao gồm cả mỡ và khối nạc.

Ba ngày sau khi ăn trở lại, phần lớn khối nạc đã phục hồi, trong khi lượng mỡ giảm thì không.

Ngày thứ ba là một “ngưỡng” sinh học

Điều bất ngờ nằm ở thời điểm khoảng ngày thứ ba. Từ thời điểm này, các nhà khoa học bắt đầu thấy những thay đổi rõ rệt trong protein ở nhiều hệ cơ quan.

Khoảng một phần ba số protein được đo có thay đổi đáng kể trong quá trình nhịn ăn. Những thay đổi không chỉ liên quan tới gan hay mô mỡ mà xuất hiện ở nhiều hệ thống trong cơ thể, bao gồm cả các protein liên quan tới cấu trúc và chức năng hỗ trợ neuron trong não.

Điều đó cho thấy nhịn ăn kéo dài không đơn giản là một chế độ “đốt mỡ”. Nó tạo ra một trạng thái sinh học khác, trong đó nhiều cơ quan đồng thời điều chỉnh hoạt động để thích nghi với việc không có năng lượng từ thức ăn.

Giáo sư Claudia Langenberg, Giám đốc Precision Health University Research Institute tại Queen Mary University of London, cho biết nghiên cứu cho phép lần đầu tiên quan sát khá toàn diện những thay đổi phân tử diễn ra trên toàn cơ thể trong quá trình nhịn ăn.

Không đồng nghĩa nhịn càng lâu càng tốt

Phát hiện này dễ bị hiểu thành bằng chứng rằng nhịn ăn 7 ngày là có lợi cho sức khỏe. Nghiên cứu không cho phép kết luận như vậy.

Chỉ có 12 người tham gia và họ đều khỏe mạnh. Đây cũng là một nghiên cứu về thay đổi phân tử chứ không phải thử nghiệm chứng minh một phương pháp nhịn ăn có thể điều trị bệnh.

Hơn nữa, một số thay đổi có thể có lợi trong một hoàn cảnh nhưng bất lợi trong hoàn cảnh khác.

Maik Pietzner, Giáo sư Dữ liệu sức khỏe tại PHURI và đồng lãnh đạo nhóm Computational Medicine tại Berlin Institute of Health at Charité, cho rằng mục tiêu dài hạn là hiểu các cơ chế này để có thể tái tạo những lợi ích tiềm năng mà không buộc bệnh nhân phải nhịn ăn nhiều ngày.

Đây có thể là hướng quan trọng hơn bản thân việc nhịn ăn. Nếu các nhà khoa học xác định được những phân tử hoặc con đường chuyển hóa chịu trách nhiệm cho các hiệu ứng có lợi, họ có thể tìm cách kích hoạt chúng bằng thuốc hoặc chế độ dinh dưỡng an toàn hơn.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý là nghiên cứu về nhịn ăn hoàn toàn trong bảy ngày không thể được dùng để suy ra tác dụng của các chế độ nhịn ăn gián đoạn vài giờ hoặc một ngày.

Những gì nghiên cứu cho thấy rõ nhất là cơ thể có một phản ứng toàn thân sâu rộng với thiếu năng lượng kéo dài và nhiều thay đổi quan trọng chỉ xuất hiện sau khi đã không ăn trong khoảng ba ngày.