Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, qua chuỗi bài phân tích thực tiễn công tác tổ chức lựa chọn nhà thầu tại Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long (tỉnh Tây Ninh), bài toán về tính cạnh tranh, công bằng và hiệu quả kinh tế trong đầu tư công đang bộc lộ nhiều góc khuất cần được hoàn thiện.

Những số liệu trích xuất từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia không chỉ là căn cứ để đánh giá một đơn vị cụ thể, mà còn là bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công tác quản lý vốn ngân sách trên diện rộng.

Nhận diện những điểm nghẽn từ thực tiễn cơ sở

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, với tổng nguồn vốn lên tới hơn 73,4 tỷ đồng được đưa ra đấu thầu qua 59 hoạt động, việc tỷ lệ tiết kiệm mang lại cho ngân sách nhà nước tại xã An Lục Long chỉ đạt mức tiết kiệm trung bình 1,16% là một con số rất đáng suy ngẫm. Sự xuất hiện của các gói thầu thi công xây dựng quy mô lớn, từ 8,5 tỷ đồng đến hơn 17 tỷ đồng, nhưng kết quả luôn ghi nhận các nhà thầu trúng thầu với mức giá bám sát sạt giá dự toán là một thực trạng cần được nhìn nhận thấu đáo, khách quan.

Không chỉ dừng lại ở chỉ số hiệu quả kinh tế chưa cao, hồ sơ các dự án trọng điểm như Trường THCS An Lục Long, Trường THCS Long Trì, Mở rộng đường liên xã 30/4 còn cho thấy sự lặp lại thường xuyên của một nhóm các nhà thầu tư vấn. Việc các đơn vị như Công ty TNHH TM DV Thủy Mộc, Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Đại Sơn Lâm và Công ty TNHH Tư vấn thiết kế kiến trúc xây dựng L.A Phước Sanh luân phiên hoán đổi các vai trò từ lập hồ sơ mời thầu, thẩm định hồ sơ cho đến giám sát thi công với tỷ lệ trúng thầu 100% đã vô hình trung tạo ra một hiện tượng lặp lại nhà thầu quen thuộc.

Dù pháp luật hiện hành không hạn chế số lượng gói thầu mà một doanh nghiệp được phép trúng, nhưng việc để nhóm các nhà thầu tư vấn quen mặt này liên tục bao quát vòng đời dự án sẽ tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm tính độc lập, khách quan trong công tác giám sát chéo. Hệ quả là các bộ hồ sơ mời thầu (E-HSMT) có thể chưa thực sự mở rộng tối đa cơ hội cho cộng đồng doanh nghiệp, dẫn đến tình trạng các gói thầu "khủng" nhưng vắng bóng sự cạnh tranh khốc liệt về giá, làm giảm đi giá trị cốt lõi của hoạt động đấu thầu rộng rãi qua mạng.

Siết chặt khâu lập hồ sơ và chuẩn hóa tiêu chí

Phân tích về giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn này nhằm làm trong sạch môi trường mua sắm công, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) cho rằng, để khắc phục triệt để tình trạng đấu thầu mang tính hình thức, giải pháp căn cơ nhất là phải siết chặt khâu lập hồ sơ mời thầu và tăng cường rà soát chuyên sâu.

"Theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Luật sửa đổi số 90/2025/QH15, hành lang pháp lý nghiêm cấm tuyệt đối việc đưa các tiêu chí kỹ thuật, nhân sự bất hợp lý nhằm hạn chế nhà thầu. Để triệt tiêu tình trạng này, các cơ quan quản lý nhà nước về đấu thầu cấp tỉnh cần ban hành và giám sát việc áp dụng các bộ tiêu chí E-HSMT chuẩn mẫu. Việc áp dụng tiêu chuẩn hóa sẽ giúp loại bỏ những rào cản kỹ thuật mang tính địa phương cục bộ, tạo luồng gió mới khích lệ các nhà thầu ngoại tỉnh tham gia", Luật sư Nguyễn Thị Hương chia sẻ.

Từ những con số thực tế tại Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long, các chuyên gia pháp lý cũng đề xuất cơ quan thanh tra, kiểm toán cần vào cuộc đối chiếu chéo các hồ sơ dự thầu. Cần làm rõ nguyên nhân sâu xa vì sao các gói thầu hàng chục tỷ đồng lại có sức hút quá kém đối với cộng đồng doanh nghiệp toàn quốc, hoặc chỉ có một vài đơn vị quen mặt tham gia và trúng thầu. Chỉ khi pháp luật được thượng tôn, những vi phạm hoặc sự lỏng lẻo trong khâu "gác cổng" bị chấn chỉnh nghiêm minh, tính sòng phẳng trong đấu thầu mới được thiết lập lại một cách vững chắc.

Đề cao trách nhiệm giải trình và khích lệ tính hiệu quả

Đồng quan điểm trên, chuyên gia đấu thầu Nguyễn Quốc Vũ nhấn mạnh đến việc gắn liền trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cấp cơ sở. Đối với các đơn vị trực tiếp quản lý ngân sách nhà nước tại xã, việc thực hiện nghiêm túc Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ là mệnh lệnh không thể chối từ nhằm bảo vệ nguồn vốn công.

Để nâng cao chất lượng đấu thầu, vị chuyên gia hiến kế các chủ đầu tư cần chủ động mở rộng tối đa cơ hội tiếp cận cho cộng đồng doanh nghiệp uy tín. Chẳng hạn, đối với các gói thầu quy mô lớn, chủ đầu tư có thể khuyến khích mô hình liên danh nhà thầu để tăng sức mạnh tài chính và kinh nghiệm thực chiến, từ đó nâng cao tính cạnh tranh về giá.

"Mặt khác, công tác quản lý nhà nước không chỉ có thanh tra, xử phạt mà còn phải có cơ chế biểu dương, khích lệ. Đối với các chủ đầu tư, tổ chuyên gia xét thầu thực hiện tốt quy định pháp luật, tổ chức được các gói thầu có từ 2 nhà thầu độc lập cạnh tranh trở lên và đem lại tỷ lệ tiết kiệm cho ngân sách nhà nước ở mức tốt, cơ quan chức năng cần ghi nhận và khen thưởng kịp thời. Việc chắt chiu từng đồng vốn đầu tư công bằng môi trường cạnh tranh lành mạnh không chỉ giúp địa phương có thêm nguồn lực để tái đầu tư mở rộng hạ tầng, mà còn củng cố vững chắc niềm tin của nhân dân vào sự minh bạch của nền hành chính", chuyên gia Nguyễn Quốc Vũ bày tỏ.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

Sapo: