Sét hòn: Quả cầu lửa bí ẩn khiến khoa học đau đầu suốt nhiều thế kỷ

Xuất hiện bất ngờ giữa những cơn giông, sét hòn giống quả cầu phát sáng trôi lơ lửng, thách thức các nhà khoa học suốt nhiều thế kỷ.

Sét hòn (ball lightning) là một hiện tượng khí quyển hiếm gặp được mô tả trong hàng nghìn lời kể của nhân chứng trên khắp thế giới. Thay vì lóe sáng trong tích tắc như tia sét thông thường, nó thường được miêu tả là một quả cầu sáng có kích thước từ nhỏ như quả bóng đến lớn hơn, mang màu trắng, vàng, cam hoặc xanh lam.

Một số nhân chứng cho biết vật thể này di chuyển chậm trong không khí, tồn tại vài giây rồi đột ngột biến mất, đôi khi kèm theo tiếng nổ. Tuy nhiên, các đặc điểm ấy chủ yếu dựa trên quan sát, chưa phải những tính chất đã được xác nhận trong mọi trường hợp.

Ảnh: tiempo.com

Điều khiến sét hòn trở thành một trong những bí ẩn lâu đời của vật lý khí quyển là sự khó nắm bắt. Dù có rất nhiều báo cáo qua nhiều thế hệ, những hình ảnh và dữ liệu đo đạc đủ tin cậy vẫn cực kỳ hiếm. Các nhà nghiên cứu vì thế gặp khó khăn khi xác định liệu những hiện tượng được chứng kiến có cùng một cơ chế vật lý hay không, hay một số trường hợp thực chất là hồ quang điện, vật liệu cháy hoặc những hiện tượng phát sáng khác.

Một giả thuyết nổi bật cho rằng sét hòn có liên quan đến plasma – trạng thái vật chất gồm các hạt mang điện – được tạo ra trong quá trình phóng điện của sét. Giả thuyết khác đề xuất rằng khi tia sét đánh xuống đất, nó có thể làm bốc hơi vật liệu chứa silicon; những hạt vật chất sau đó phản ứng với oxy và phát sáng. Tuy nhiên, mỗi mô hình chỉ giải thích được một phần đặc điểm được mô tả, chưa thể bao quát toàn bộ các trường hợp.

Ảnh: note.com

Những năm gần đây, các thiết bị ghi hình hiện đại đã đem lại hy vọng mới. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích video ghi lại những vật thể phát sáng trong cơn giông tại Montana, Mỹ. Các đặc điểm của chúng phù hợp với một số mô tả về sét hòn, nhưng khả năng đó là vật thể cháy do sự cố đường dây điện vẫn chưa thể loại trừ.

Đến năm 2026, một bài bình luận trên tạp chí Nature Photonics đề cập đến các thí nghiệm laser tạo ra những cấu trúc điện từ dạng soliton ở quy mô milimét. Kết quả gợi mở một hướng nghiên cứu mới về khả năng duy trì các cấu trúc phát sáng tương tự sét hòn, nhưng chưa chứng minh được rằng đây chính là cơ chế hình thành hiện tượng tự nhiên.

Ảnh: refractor.io

Sét hòn vì thế vẫn nằm ở ranh giới giữa những quan sát đáng kinh ngạc và lời giải khoa học chưa hoàn chỉnh. Có thể một ngày nào đó, các camera tốc độ cao, cảm biến điện từ và thiết bị phân tích quang phổ sẽ giúp ghi lại đầy đủ quá trình hình thành của nó. Cho đến lúc ấy, quả cầu sáng bí ẩn vẫn nhắc chúng ta rằng ngay cả những hiện tượng xảy ra trong bầu khí quyển quen thuộc cũng có thể chứa đựng những câu hỏi khó giải đáp.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.

Không chỉ có ánh sáng, sứ giả bí ẩn đang tiết lộ bí mật vũ trụ

Không chỉ quan sát ánh sáng từ các vì sao, con người giờ đây còn lắng nghe sóng hấp dẫn và truy tìm những hạt gần như vô hình.

Trong hàng nghìn năm, ánh sáng là nguồn thông tin chủ yếu giúp con người khám phá vũ trụ. Từ những kính thiên văn quang học đầu tiên đến các đài quan sát tia X, tia gamma và sóng vô tuyến, mỗi bước tiến đều mở ra một cánh cửa mới. Nhưng vũ trụ còn gửi đến Trái Đất những tín hiệu khác mà mắt thường không thể nhìn thấy. Đó là lý do thiên văn học đa sứ giả (multimessenger astronomy) ra đời, mở rộng cách con người tìm hiểu những hiện tượng dữ dội nhất trong không gian.

Kho báu Oxus: Hé lộ bí ẩn nghìn năm của đế chế Ba Tư cổ đại

Ẩn giấu giữa những biến động lịch sử, một kho báu hàng nghìn năm tuổi hé lộ sự giàu có và tinh hoa nghệ thuật của đế chế Ba Tư cổ xưa.

Vào khoảng thế kỷ V–IV TCN, khi đế chế Achaemenid của Ba Tư vươn mình thành một trong những đế chế rộng lớn nhất thế giới cổ đại, những người thợ kim hoàn đã tạo ra các tác phẩm vàng bạc tinh xảo đến kinh ngạc. Hơn hai thiên niên kỷ sau, những kiệt tác ấy được biết đến qua cái tên Kho báu Oxus, một trong những bộ sưu tập kim loại quý quan trọng nhất còn tồn tại từ thời kỳ này.

Bí ẩn con dao vàng xuất hiện trong những nghi lễ của người Inca

Một con dao có lưỡi hình bán nguyệt, cán trang trí hình thần linh đã trở thành một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của nghệ thuật Andes cổ đại.

Nếu nhìn qua, tumi chỉ giống một con dao có hình dáng khá kỳ lạ: lưỡi dao cong như nửa vầng trăng, còn cán vươn thẳng lên ở chính giữa. Nhưng trong các nền văn hóa Andes cổ đại, đặc biệt tại vùng Peru ngày nay, tumi không đơn thuần là công cụ cắt. Nó gắn với nghi lễ, quyền lực, thần linh và những quan niệm phức tạp về sự sống – cái chết.

Đọc nhiều nhất

Tin mới