Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Chử Đồng Tử là một nhân vật đặc biệt. Nếu Sơn Tinh đại diện cho sức mạnh của núi rừng, Thánh Gióng tượng trưng cho tinh thần chống ngoại xâm và Mẫu Liễu Hạnh gắn với hình ảnh người phụ nữ thần linh, thì Chử Đồng Tử lại mang một màu sắc rất khác. Chàng xuất thân từ tầng lớp nghèo khổ, không quyền lực và cũng không có dòng dõi cao quý. Thế nhưng cuối cùng, Chử Đồng Tử lại trở thành một trong Tứ Bất Tử – bốn vị thánh có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Câu chuyện về Chử Đồng Tử được ghi lại trong nhiều nguồn thư tịch, nổi tiếng nhất là Lĩnh Nam chích quái. Theo truyền thuyết, Chử Đồng Tử sống cùng cha là Chử Cù Vân ở vùng ven sông Hồng. Hai cha con nghèo đến mức chỉ có một chiếc khố dùng chung. Khi người cha qua đời, Chử Đồng Tử giữ lại chiếc khố để chôn cha, còn mình phải sống trong cảnh không có quần áo, thường ngâm mình dưới nước hoặc vùi mình trong cát để tránh người qua lại.

Một ngày nọ, đoàn thuyền của công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng, đi ngang qua. Công chúa vốn thích ngao du và thường cho dựng màn tắm bên bãi sông. Đúng lúc ấy, Chử Đồng Tử đang vùi mình trong cát. Nước dội xuống làm lộ thân thể chàng. Tiên Dung vô cùng kinh ngạc, nhưng thay vì tức giận, nàng cho rằng đây là duyên trời định và quyết định lấy Chử Đồng Tử làm chồng.

Cuộc hôn nhân ấy là một trong những chi tiết đặc biệt nhất của truyền thuyết. Một công chúa quyền quý kết duyên với một người cùng khổ không có tài sản, địa vị hay danh phận. Trong xã hội cổ truyền vốn coi trọng trật tự đẳng cấp và huyết thống, câu chuyện này tạo nên một hình ảnh rất khác: tình yêu và duyên phận có thể vượt qua khoảng cách giàu nghèo và địa vị xã hội.

Sau khi kết hôn, Chử Đồng Tử và Tiên Dung bắt đầu cuộc sống mới. Theo truyền thuyết, họ mở chợ, buôn bán và giao thương với nhiều nơi. Nhờ giao thương, Chử Đồng Tử dần trở nên giàu có và tiếp xúc với một thế giới rộng lớn hơn.

Nhưng câu chuyện không dừng ở sự đổi đời vật chất. Trong hành trình ấy, Chử Đồng Tử gặp một đạo sĩ tên là Phật Quang. Vị đạo sĩ truyền cho chàng những giáo lý và phương pháp tu hành. Chử Đồng Tử từ một người nghèo khổ, sau khi có tiền bạc và địa vị, lại hướng đến đời sống tinh thần.

Điều này tạo nên một tầng nghĩa đáng chú ý của truyền thuyết. Chử Đồng Tử không đơn giản là câu chuyện “người nghèo trở thành người giàu”. Chàng trải qua nhiều trạng thái của đời sống con người: nghèo đói, tình yêu, hôn nhân, làm ăn, giàu có rồi cuối cùng tìm kiếm sự giải thoát về tinh thần.

Trong một số dị bản, Chử Đồng Tử và Tiên Dung sau khi tu hành đã đạt đến cảnh giới thần tiên. Hai người cùng bay về trời, để lại phía sau một vùng đất phồn thịnh. Có nơi còn lưu truyền câu chuyện về sự xuất hiện thần kỳ của thành quách, lâu đài rồi tất cả biến mất chỉ sau một đêm. Những mô típ ấy khiến Chử Đồng Tử trở thành một nhân vật nằm ở ranh giới giữa con người và thần linh.

Tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử đặc biệt phát triển dọc theo sông Hồng, nhất là khu vực Hưng Yên và các vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều di tích thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung hình thành bên những bãi bồi, làng mạc và tuyến đường giao thương cổ ven sông. Đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch ở Hưng Yên là những địa điểm nổi tiếng nhất gắn với truyền thuyết này.

Đền Đa Hòa ở Hưng Yên. Ảnh: Godi.vn

Không gian sông nước có ý nghĩa đặc biệt đối với Chử Đồng Tử. Chàng sinh ra bên sông, gặp Tiên Dung bên sông, rồi cuộc đời sau đó cũng gắn với việc buôn bán và giao thương. Vì thế, hình tượng Chử Đồng Tử có thể được nhìn như một vị thần gắn với sông nước, thương mại và sự giao lưu.

Đây cũng là điểm khiến Chử Đồng Tử khác biệt so với nhiều nhân vật thần thoại Việt Nam. Chàng không chiến đấu chống giặc hay cai quản thiên nhiên. Chàng đi lại, buôn bán, kết nối với người phương xa và tiếp nhận những yếu tố văn hóa, tín ngưỡng mới. Trong câu chuyện, thương mại không đơn thuần là hoạt động mưu sinh mà trở thành con đường đưa con người đến với một thế giới rộng lớn hơn.

Tất nhiên, không nên coi truyền thuyết Chử Đồng Tử là một bản ghi lịch sử chính xác về sự hình thành thương mại ở Việt Nam. Các lớp truyện đã được hình thành, bổ sung và biến đổi trong quá trình truyền khẩu và ghi chép. Tuy nhiên, chúng có thể phản ánh ký ức văn hóa về một xã hội đồng bằng nơi sông ngòi, giao thương và sự tiếp xúc giữa các cộng đồng đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Đặc biệt, câu chuyện tình yêu giữa Chử Đồng Tử và Tiên Dung còn chứa đựng một tư tưởng khá cởi mở. Tiên Dung không chờ cha mẹ lựa chọn người chồng phù hợp với địa vị của mình. Nàng tự quyết định cuộc hôn nhân. Sau đó, hai người cùng nhau xây dựng cuộc sống, làm ăn và tu hành. Chính sự chủ động ấy khiến Tiên Dung không chỉ là nhân vật phụ trong câu chuyện về Chử Đồng Tử mà trở thành một hình tượng nữ thần có đời sống tín ngưỡng riêng.

Trong tín ngưỡng dân gian, Chử Đồng Tử và Tiên Dung thường được thờ cùng nhau. Hình ảnh hai người vì thế trở thành biểu tượng của tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc gia đình và cuộc sống sung túc. Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung tại Hưng Yên được tổ chức tại nhiều di tích liên quan đến truyền thuyết, với các nghi thức rước nước, rước kiệu và hoạt động tái hiện câu chuyện xưa. Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung. Ảnh: Báo Nhân Dân.

Điều đáng suy ngẫm nhất trong câu chuyện có lẽ nằm ở chính điểm xuất phát của Chử Đồng Tử. Chàng không sinh ra đã là anh hùng. Không có sức mạnh phi thường như Thánh Gióng, không phải con của thần linh và cũng không sở hữu quyền lực chính trị. Chàng bắt đầu từ tận cùng của sự nghèo khổ, thậm chí không có một bộ quần áo cho riêng mình.

Nhưng chính nhân vật ấy cuối cùng lại trở thành một vị thánh bất tử.

Có lẽ trong ký ức văn hóa của người Việt, điều đó mang một ý nghĩa sâu sắc: giá trị của một con người không nhất thiết được quyết định bởi nơi họ sinh ra hay tài sản họ sở hữu. Chử Đồng Tử có thể nghèo về vật chất, nhưng bằng tình yêu, lao động, giao thương và hành trình tìm kiếm đời sống tinh thần, chàng đã bước ra khỏi thân phận ban đầu của mình.

Từ bãi sông Hồng nơi chàng từng phải vùi mình trong cát để tránh ánh mắt người đời, Chử Đồng Tử cuối cùng bước vào không gian thiêng của Tứ Bất Tử. Câu chuyện ấy, dù mang màu sắc thần thoại, vẫn giữ được sức sống đặc biệt bởi nó kể về một điều rất gần gũi với con người: khát vọng vượt qua thân phận để tìm kiếm tình yêu, sự giàu có, tự do và cuối cùng là một ý nghĩa lớn hơn cho cuộc đời.