Lịch sử khoa học có vô số câu chuyện như thế: một đĩa nuôi vi khuẩn bị nhiễm nấm mốc, một bình hóa chất bỗng xuất hiện chất rắn kỳ lạ hay một thanh chocolate bất ngờ tan chảy trong túi áo kỹ sư. Những sự cố tưởng chừng vô nghĩa ấy đã mở ra các phát minh làm thay đổi y học, công nghệ và cuộc sống hằng ngày. Tuy nhiên, may mắn chỉ là điểm khởi đầu; điều quan trọng hơn là khả năng nhận ra ý nghĩa của một kết quả không nằm trong dự tính.

Năm 1928, nhà vi khuẩn học Alexander Fleming trở lại phòng thí nghiệm và nhận thấy một đĩa nuôi vi khuẩn xuất hiện nấm mốc. Đáng chú ý, vi khuẩn không phát triển quanh vùng nấm. Từ quan sát bất ngờ đó, ông nghiên cứu chất kháng khuẩn do nấm tạo ra và đặt tên là penicillin. Phát hiện này mở đường cho thời đại kháng sinh, dù phải mất thêm nhiều năm để các nhà khoa học khác tinh chế, sản xuất và đưa thuốc vào điều trị rộng rãi. Penicillin góp phần biến nhiều bệnh nhiễm khuẩn từng có thể gây tử vong thành những căn bệnh có khả năng chữa trị hiệu quả hơn.

Ảnh: nerd.wwnorton.com

Một khám phá tình cờ khác đã thay đổi cách con người nấu ăn xuất hiện vào năm 1945. Percy Spencer, kỹ sư đang làm việc với thiết bị radar, nhận thấy thanh chocolate trong túi áo bị tan chảy khi ông đứng gần một thiết bị phát vi sóng. Thay vì bỏ qua hiện tượng này, Spencer tiếp tục thử nghiệm với những loại thực phẩm khác, trong đó có hạt ngô. Các thử nghiệm góp phần dẫn đến sự ra đời của lò vi sóng, thiết bị ngày nay giúp hàng triệu gia đình hâm nóng và chế biến thức ăn nhanh chóng. Câu chuyện này cũng cho thấy một hiện tượng vật lý vốn được nghiên cứu cho mục đích quân sự có thể mở ra ứng dụng dân dụng hoàn toàn khác.

Không phải mọi phát hiện bất ngờ đều bắt đầu từ một sự cố rõ ràng. Năm 1938, nhà hóa học Roy Plunkett đang nghiên cứu khí làm lạnh thì phát hiện khí tetrafluoroethylene trong bình chứa đã biến thành một chất rắn trắng, trơn và có khả năng chịu hóa chất tốt. Đó là polytetrafluoroethylene (PTFE), sau này nổi tiếng với tên thương mại Teflon. Vật liệu này không chỉ được ứng dụng trong chảo chống dính mà còn có vai trò trong nhiều thiết bị công nghiệp, y tế và kỹ thuật nhờ đặc tính ma sát thấp, bền hóa học. Điều Plunkett tìm thấy ban đầu chẳng phải thứ ông đang tìm kiếm, nhưng lại mở ra cả một hướng ứng dụng vật liệu mới.

Ảnh: abc.es

Một ví dụ thú vị khác là sự ra đời của Bakelite vào năm 1907. Nhà hóa học Leo Baekeland muốn tạo ra vật liệu thay thế một loại nhựa tự nhiên đắt tiền, nhưng quá trình nghiên cứu đã dẫn ông đến một loại nhựa tổng hợp chịu nhiệt, có thể đúc thành hình và cách điện tốt. Bakelite nhanh chóng được ứng dụng trong vỏ radio, điện thoại, công tắc và nhiều thiết bị điện. Những câu chuyện này có một điểm chung: khám phá tình cờ không đồng nghĩa với thành công tức thì. Chúng thường đòi hỏi nhiều năm thử nghiệm, cải tiến và sự đóng góp của những nhà khoa học khác trước khi tạo ra tác động rộng lớn.

Nhìn lại lịch sử, chúng ta dễ nhớ đến những phát minh hoàn chỉnh mà quên mất những khoảnh khắc bất ngờ đứng phía sau chúng. Một đĩa thí nghiệm nhiễm nấm, một bình khí xuất hiện chất rắn hay một thanh chocolate tan chảy đều có thể trở thành khởi đầu của thay đổi lớn lao. Nhưng may mắn không tự tạo nên khoa học: chính sự tò mò, khả năng quan sát và quyết tâm tìm hiểu điều bất thường đã biến sự cố thành tri thức. Đôi khi, bước tiến quan trọng nhất không phải là tìm được điều ta đang tìm kiếm, mà là đủ tỉnh táo để nhận ra giá trị của thứ vừa xuất hiện ngoài dự kiến.