Năm 2012, trong quá trình thi công tuyến tàu điện ngầm số 3 tại khu vực Thiên Hồi, quận Kim Ngưu, thành phố Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, công nhân bất ngờ phát hiện một quần thể mộ cổ thời Tây Hán. Cuộc khai quật sau đó đã đưa giới khảo cổ đến với nhiều hiện vật đặc biệt, trong đó nổi bật là hàng trăm thẻ tre ghi chép kiến thức y học và một bức tượng người sơn mài mô phỏng hệ thống kinh mạch.
Những phát hiện này không chỉ cung cấp tư liệu quan trọng về đời sống thời Hán mà còn góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của y học cổ truyền Trung Quốc.
Quần thể mộ cổ xuất hiện trong quá trình xây dựng tàu điện ngầm
Tháng 7/2012, tại khu vực Lão Quan Sơn, thuộc trấn Thiên Hồi, các hoạt động xây dựng tuyến tàu điện ngầm số 3 đã phát hiện dấu tích một khu mộ cổ nằm sâu dưới lòng đất. Sau khi tiếp nhận thông tin, các nhà khảo cổ thuộc Viện Khảo cổ và Di tích văn hóa Thành Đô phối hợp với Trung tâm Bảo vệ Di tích văn hóa Kinh Châu tiến hành khai quật khẩn cấp.
Kết quả khảo sát xác định khu vực này có bốn ngôi mộ thời Tây Hán. Đây là những mộ quan tài gỗ có cấu trúc tương đối phức tạp. Trong quá trình khai quật, các nhà nghiên cứu nhận thấy một số khu vực đã bị xâm phạm từ trước, để lại dấu vết trộm mộ và bùn đất tích tụ bên trong.
Dù vậy, lớp đất sét xanh bao quanh quan tài đã góp phần hạn chế nước và không khí xâm nhập, giúp bảo vệ một phần đáng kể đồ tùy táng. Nhờ điều kiện bảo quản đặc biệt này, nhiều hiện vật bằng gỗ, sơn mài và tre vẫn có thể được thu thập để nghiên cứu.
Theo thống kê được công bố trong các tư liệu về cuộc khai quật, khu mộ có hơn 600 hiện vật thuộc nhiều chất liệu khác nhau, gồm đồ sơn mài, đồ gốm, đồ gỗ và đồ đồng. Những vật dụng này phản ánh khá rõ đời sống vật chất, kỹ thuật thủ công và tập quán mai táng của cư dân thời Tây Hán.
Bộ thẻ tre y học hé lộ tri thức chữa bệnh thời cổ đại
Phát hiện gây chú ý nhất nằm trong mộ số 3, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy số lượng lớn thẻ tre ghi chép nội dung y học. Do bị ngâm trong môi trường ẩm ướt suốt hơn 2.000 năm, nhiều thẻ đã hư hỏng, cong vênh và nằm rải rác trong lớp bùn.
Sau quá trình bảo quản, phục chế và nghiên cứu kéo dài nhiều năm, nhóm chuyên gia đã phục hồi, sắp xếp được khoảng 930 thẻ tre với hơn 20.000 chữ Hán. Bộ tư liệu này được đặt tên là Thiên Hồi y giản, theo địa danh nơi phát hiện.
Nội dung được phân loại thành tám “trước tác y học”, gồm các phần bàn về mạch học, chẩn đoán bệnh, kinh mạch, châm cứu, phương pháp điều trị và bài thuốc. Đáng chú ý, trong số đó có Liệu mã thư, một tài liệu chuyên về chẩn đoán và chữa bệnh cho ngựa.
Sự xuất hiện của tài liệu thú y cho thấy hoạt động chữa bệnh thời Hán không chỉ tập trung vào con người mà còn quan tâm đến sức khỏe vật nuôi. Ngựa vốn giữ vai trò quan trọng trong giao thông, sản xuất và quân sự, vì vậy kiến thức điều trị bệnh cho loài vật này có ý nghĩa thiết thực đối với xã hội đương thời.
Các thẻ tre còn đề cập đến cách quan sát mạch tượng, nhận biết bệnh trạng, sử dụng dược liệu và áp dụng phương pháp điều trị. Một số nội dung có điểm tương đồng với lý luận được ghi lại trong những tác phẩm y học cổ điển về sau. Đây là cơ sở quan trọng để giới nghiên cứu tìm hiểu quá trình hình thành hệ thống lý luận y học Trung Hoa.
Tượng người sơn mài và dấu tích hiểu biết về kinh mạch
Bên cạnh bộ thẻ tre, một hiện vật đặc biệt khác được tìm thấy tại ngôi mộ là tượng người bằng gỗ phủ sơn mài, trên bề mặt có những đường khắc và ký hiệu liên quan đến các vị trí trên cơ thể.
Các đường nét thể hiện những khu vực được cho là có liên quan đến hệ thống kinh mạch và huyệt vị. Một số ký hiệu chỉ tên tạng phủ, góp phần giúp các nhà nghiên cứu đối chiếu quan niệm giải phẫu và châm cứu trong tài liệu cổ.
Điểm đáng chú ý là tượng người này được phát hiện cùng các thẻ tre y học, tạo nên một nhóm tư liệu có mối liên hệ chặt chẽ. Nếu các thẻ tre cung cấp thông tin bằng chữ viết, tượng sơn mài lại thể hiện cách người xưa hình dung và mô tả những vị trí quan trọng trên cơ thể.
Theo giới nghiên cứu, đây là một trong những mô hình cơ thể người liên quan đến kinh huyệt có niên đại sớm và mức độ hoàn chỉnh đáng chú ý từng được phát hiện trong khảo cổ học Trung Quốc. Hiện vật cung cấp bằng chứng vật chất quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử châm cứu, đặc biệt là quá trình hình thành nhận thức về kinh mạch trước thời kỳ các mô hình châm cứu bằng đồng xuất hiện.
Mối liên hệ với danh y Biển Thước cần được hiểu thận trọng
Một trong những lý do khiến phát hiện tại Lão Quan Sơn thu hút sự chú ý là mối liên hệ giữa các thẻ tre với dòng y học của danh y Biển Thước.
Biển Thước, tên thật là Tần Việt Nhân, là danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc, thường được hậu thế nhắc đến với phương pháp chẩn đoán thông qua vọng, văn, vấn, thiết. Tuy nhiên, các trước tác được cho là của ông đã thất truyền, khiến việc nghiên cứu tư tưởng và phương pháp điều trị của nhân vật này gặp nhiều khó khăn.
Trong quá trình giải mã Thiên Hồi y giản, các chuyên gia nhận thấy nội dung và tư tưởng của một số tài liệu có liên hệ với truyền thống y học gắn với Biển Thước và Thương Công. Điều đó khiến bộ thẻ tre trở thành nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu sự truyền bá của dòng y học này.
Dù vậy, cần phân biệt rõ giữa việc phát hiện tài liệu có liên hệ với một trường phái y học và việc xác định danh tính người nằm trong mộ. Quần thể mộ tại Lão Quan Sơn được xác định thuộc thời Tây Hán, muộn hơn thời đại hoạt động của Biển Thước. Vì thế, chưa có căn cứ để kết luận đây là mộ của danh y nổi tiếng này.