Triều Lý (1009–1225) là một trong những giai đoạn phát triển rực rỡ của lịch sử Đại Việt, không chỉ về chính trị, văn hóa mà còn về nghệ thuật quân sự. Trong quá trình mở rộng và bảo vệ lãnh thổ, nhà Lý nhiều lần đối đầu với vương quốc Chiêm Thành ở phía nam. Bên cạnh thủy quân thiện chiến và bộ binh tinh nhuệ, tượng binh – lực lượng voi chiến – luôn giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch quân sự của nhà Lý. Đối với cả Đại Việt và Chiêm Thành, voi không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu tượng của sức mạnh vương quyền. Chính vì vậy, những cuộc chiến giữa hai quốc gia thường chứng kiến sự đối đầu của các đội tượng binh hùng hậu, tạo nên một nét đặc trưng rất riêng của chiến tranh Đông Nam Á thời trung đại.

Nghệ thuật phối hợp binh chủng rất hiệu quả của quân đội nhà Lý

Việc sử dụng voi trong quân đội Đại Việt có truyền thống lâu đời từ thời Hai Bà Trưng, qua các triều Ngô, Đinh và Tiền Lê. Đến thời Lý, khi quốc gia bước vào thời kỳ ổn định và thịnh vượng, triều đình có điều kiện xây dựng quân đội quy củ hơn, trong đó tượng binh được tổ chức thành lực lượng chuyên biệt. Những vùng rừng núi ở Thanh Hóa, Nghệ An và khu vực phía tây là nguồn cung cấp voi rừng dồi dào để triều đình thuần dưỡng. Các quản tượng được đào tạo kỹ lưỡng nhằm điều khiển voi trong môi trường chiến trận, nơi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến con vật hoảng loạn và gây nguy hiểm cho chính quân mình.

Chiêm Thành cũng là một vương quốc nổi tiếng về tượng binh. Dãy Trường Sơn với những cánh rừng nhiệt đới rộng lớn giúp người Chăm sở hữu nhiều voi chiến không kém Đại Việt. Các bia ký Chăm cùng ghi chép của sử liệu Trung Hoa đều nhắc đến những đoàn voi được sử dụng trong các cuộc chinh phạt và bảo vệ kinh đô. Điều đó khiến các cuộc chiến giữa nhà Lý và Chiêm Thành trở thành những cuộc đối đầu mà cả hai bên đều có lực lượng tượng binh đáng kể.

Một trong những chiến dịch nổi bật nhất là cuộc nam chinh năm 1044 dưới thời vua Lý Thái Tông. Sau khi vua Chăm Jaya Simhavarman II nhiều lần quấy phá biên giới, nhà Lý quyết định mở cuộc tấn công quy mô lớn. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, nhà vua thân chinh chỉ huy quân đội tiến vào lãnh thổ Chiêm Thành bằng cả đường thủy lẫn đường bộ. Trận quyết chiến diễn ra gần kinh đô của người Chăm đã kết thúc với thắng lợi áp đảo của quân Đại Việt. Vua Chăm tử trận, hàng nghìn binh sĩ bị bắt và nhiều voi chiến cùng chiến lợi phẩm rơi vào tay quân Lý.

Chiến dịch năm 1044 cho thấy nghệ thuật phối hợp binh chủng rất hiệu quả của quân đội nhà Lý. Thủy quân kiểm soát ven biển, cắt đứt khả năng cơ động của đối phương, trong khi bộ binh và tượng binh tiến sâu vào đất liền. Trên những vùng đồng bằng hẹp xen lẫn đồi thấp của miền Trung, voi chiến phát huy ưu thế khi mở đường cho bộ binh, phá vỡ đội hình phòng ngự và tạo sức ép tâm lý rất lớn. Tiếng gầm của voi, kết hợp với tiếng trống trận và cờ xí dày đặc, thường khiến đối phương dao động trước khi hai bên thực sự giao chiến.

Sau chiến thắng, quân Đại Việt thu được nhiều voi chiến của Chiêm Thành. Đây là một nguồn bổ sung đáng kể cho lực lượng tượng binh của triều đình. Trong bối cảnh voi cần nhiều năm để thuần dưỡng, việc thu giữ voi từ đối phương vừa làm suy yếu sức mạnh quân sự của Chiêm Thành, vừa tăng cường tiềm lực cho Đại Việt. Những con voi chiến bắt được nhiều khả năng tiếp tục được huấn luyện và đưa vào biên chế quân đội nhà Lý.

Đến năm 1069, dưới thời vua Lý Thánh Tông, Đại Việt lại tiến hành một cuộc viễn chinh lớn nhằm đáp trả các cuộc tập kích từ phương nam. Lần này, nhà vua cùng danh tướng Lý Thường Kiệt trực tiếp chỉ huy quân đội. Chiến dịch kết thúc bằng việc bắt sống vua Chăm Rudravarman III. Để được trả tự do, Chiêm Thành phải nhượng cho Đại Việt ba châu Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh, khiên lãnh thổ Đại Việt mở rộng đáng kể lãnh thổ về phía nam.

Mặc dù sử liệu không ghi chép chi tiết từng đợt xung phong của tượng binh trong chiến dịch năm 1069, nhưng với cơ cấu quân đội thời Lý, giới nghiên cứu đều cho rằng voi chiến vẫn là một thành phần quan trọng của lực lượng viễn chinh. Hành quân qua những vùng rừng núi, voi vừa có thể vận chuyển lương thực, khí giới, vừa hỗ trợ mở đường. Khi giao chiến trên địa hình tương đối bằng phẳng, tượng binh trở thành lực lượng đột kích nhằm phá vỡ hàng ngũ đối phương trước khi bộ binh tràn lên.

Điểm đáng chú ý là nhà Lý không phụ thuộc hoàn toàn vào voi chiến. Các nhà quân sự thời Lý hiểu rõ rằng voi chỉ phát huy hiệu quả trong những điều kiện địa hình và chiến thuật nhất định. Nếu gặp vùng núi dốc, rừng rậm hoặc bị hỏa công uy hiếp, tượng binh có thể trở thành gánh nặng. Vì vậy, voi luôn được sử dụng cùng bộ binh, cung thủ và thủy quân trong một hệ thống tác chiến thống nhất. Chính sự phối hợp linh hoạt giữa các binh chủng đã tạo nên sức mạnh quân sự của Đại Việt trong thế kỷ XI.

Tượng binh còn mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn

Bên cạnh vai trò trực tiếp trên chiến trường, tượng binh còn mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Trong các nghi lễ xuất quân hoặc lễ khải hoàn, những đàn voi được trang trí lộng lẫy thể hiện uy quyền của triều đình. Việc nhà vua trực tiếp chỉ huy chiến dịch với sự hộ tống của tượng binh cũng góp phần nâng cao sĩ khí quân đội và khẳng định vị thế của vương triều trước cả quân lính lẫn các nước láng giềng.

Những cuộc chiến với Chiêm Thành dưới thời Lý cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển của nghệ thuật sử dụng voi chiến ở Đại Việt. Qua nhiều lần đối đầu với một đối thủ cũng rất giỏi sử dụng tượng binh, quân đội nhà Lý tích lũy thêm kinh nghiệm về huấn luyện, chỉ huy và phối hợp giữa voi với các lực lượng khác. Những kinh nghiệm đó tiếp tục được kế thừa ở các triều Trần, Hồ và Lê sơ, khi tượng binh vẫn giữ vai trò quan trọng trong nhiều cuộc chiến lớn.

Nhìn lại lịch sử, voi chiến dưới thời Lý không đơn thuần là "vũ khí khổng lồ" trên chiến trường. Chúng là một phần trong hệ thống quân sự được tổ chức bài bản, kết hợp với thủy quân, bộ binh và hậu cần để tạo nên sức mạnh tổng hợp. Trong các cuộc chiến với Chiêm Thành, tượng binh vừa là lực lượng đột kích hiệu quả, vừa là biểu tượng của quyền lực và sự hưng thịnh của Đại Việt. Những chiến thắng của nhà Lý cho thấy thành công không đến từ riêng sức mạnh của voi chiến, mà từ khả năng vận dụng linh hoạt mọi nguồn lực quân sự phù hợp với điều kiện địa hình và đặc điểm của từng chiến dịch.

---------------------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.