Triều Minh coi trọng việc giáo dục công chúa

Ngay từ thời Minh, giáo dục dành cho công chúa đã được triều đình chú trọng. Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương và Hoàng hậu Mã Thị đặt nền tảng cho việc giáo dục phụ nữ trong hoàng cung, nhấn mạnh các chuẩn mực như giữ gìn phẩm hạnh, tiết kiệm và tránh kiêu căng, xa hoa.

Theo Quốc sử kinh tịch chí của Tiêu Hoành (焦竑), triều Minh từng cho biên soạn các tư liệu ghi lại chuyện tốt, xấu của các công chúa trong lịch sử để phụ nữ hoàng gia, đặc biệt là công chúa, lấy đó làm bài học răn mình.

Sách Danh Sơn tàng của Hà Kiều Viễn cũng ghi rằng Hoàng hậu Mã sau khi xử lý công việc hậu cung thường nghiên cứu những câu chuyện về các hoàng hậu hiền đức thời xưa. Bà còn yêu cầu nữ quan trong cung sao chép những phép tắc trị gia của các hoàng hậu triều Tống để các công chúa và phi tần đọc, học hằng ngày.

Đến thời Minh Thành Tổ Chu Đệ, việc giáo dục nữ giới trong cung tiếp tục được hệ thống hóa. Hoàng hậu Từ Thị – tức Nhân Hiếu Văn Hoàng hậu – đã biên soạn Nội huấn (内训), gồm 20 thiên, được hoàn thành vào năm Vĩnh Lạc thứ 2 (1404).

Nội dung Nội huấn bao gồm: Đức tính, Tu thân, Thận ngôn, Cẩn hành, Cần lệ, Cảnh giới, Tiết kiệm, Tích thiện, Thiện thiện, Sùng thánh huấn, Cảnh hiền phạm, Thờ cha mẹ, Thờ vua, Thờ cha mẹ chồng, Phụng tế tự, Mẫu nghi, Hòa thuận người thân, Yêu trẻ, Đối đãi người dưới và Đối đãi ngoại thích.

Qua đó có thể thấy trọng tâm giáo dục công chúa thời Minh không nằm ở việc học cách trị quốc mà là rèn phẩm hạnh, hành vi và khả năng tuân thủ lễ pháp trong gia đình cũng như hoàng gia. Bảo tàng Quốc lập Cố Cung Đài Loan cũng đánh giá Nội huấn của Hoàng hậu Từ là một tác phẩm tiêu biểu của giáo dục nữ giới trong cung đình thời Minh.

Công chúa nhà Thanh cũng phải học lễ nghi, phép tắc

Nhà Thanh tiếp tục kế thừa nhiều truyền thống giáo dục nữ giới của các triều đại trước. Năm Thiên Mệnh thứ 8 (1623), Nỗ Nhĩ Cáp Xích từng trực tiếp đến Bát Giác điện và giáo huấn các công chúa về những nguyên tắc mà phụ nữ phải tuân thủ. Trong đó có yêu cầu không được coi thường hoặc áp chế chồng, không được tùy tiện kiêu ngạo, phóng túng; người vi phạm sẽ bị xử phạt.

Đến năm Thuận Trị thứ 13 (1656), dưới sự thúc đẩy của Hoàng thái hậu Hiếu Trang, triều đình hoàn thành việc biên soạn Nội tắc diễn nghĩa (内则衍义). Thuận Trị đế còn đích thân viết lời tựa cho tác phẩm.

Nội tắc diễn nghĩa tập hợp nhiều câu chuyện về những phụ nữ và công chúa được xem là có đức hạnh trong lịch sử, qua đó đưa ra các chuẩn mực để nữ giới trong hoàng gia noi theo. Nghiên cứu của Bảo tàng Quốc lập Cố Cung Đài Loan cho biết tác phẩm này là một phần quan trọng trong hệ thống giáo dục nữ giới của hoàng cung nhà Thanh, tiếp nối truyền thống từ thời Minh.

Một trong những bài học được nhấn mạnh là tiết kiệm. Sách kể chuyện Hòa Chính công chúa, con gái Đường Túc Tông, dù là con gái hoàng đế nhưng không nhận những khoản ban thưởng quá lớn, tự mình vá quần áo và không để con cái mặc gấm vóc xa hoa.

Một trường hợp khác là Tương Thành công chúa, con gái Đường Thái Tông. Khi xuất giá, bà không xây phủ công chúa xa hoa mà ở tại nhà chồng, tuân thủ lễ pháp. Đường Thái Tông sau đó lấy bà làm hình mẫu để các công chúa khác noi theo

Ngoài sách giáo khoa, công chúa còn phải học gì?

Ngoài những sách giáo khoa như Nữ giới và Nội tắc diễn nghĩa, các công chúa thời Minh và Thanh còn phải học về nghi lễ cung đình, phép tắc tôn ti và các nghi thức hôn nhân.

Nghi lễ cung đình chủ yếu bao gồm những quy tắc trong sinh hoạt hằng ngày như vấn an buổi sáng, buổi tối, quỳ lạy hành lễ; những yêu cầu khác nhau về cử chỉ, hành vi trong khuê môn trước và sau khi kết hôn; cùng các nghi lễ lớn như triều hạ, tế tự. Chẳng hạn, theo Khâm định Cung trung hiện hành tắc lệ, vào các dịp Đông chí, Nguyên đán và ngày Vạn thọ của hoàng đế, công chúa cùng vương phi, cách cách và mệnh phụ sẽ tham gia triều hạ, hành lễ trước hoàng đế và hoàng hậu. Tuy nhiên, những nghi lễ này không được tự ý tiến hành mà phải do Cung điện giám xin chỉ dụ trước. Cung điện giám là cơ quan phụ trách các công việc nội đình dưới triều Thanh, do thái giám đảm nhiệm.

Phép tắc tôn ti chủ yếu yêu cầu công chúa phải kính trọng hoàng đế, hoàng hậu và thái hậu; không được dựa vào thân phận hoàng gia để kiêu ngạo, áp chế gia đình nhà chồng hoặc người bên ngoại; đồng thời không can thiệp vào các công việc bên ngoài. Chẳng hạn, Minh Thái Tổ thực lục ghi lại lời Chu Nguyên Chương căn dặn cháu gái là Khánh Dương công chúa, yêu cầu bà phải giữ gìn phụ đạo, càng phải kính cẩn, thận trọng, không được dựa vào thân phận hoàng tộc mà tự cao, bắt nạt hay áp chế chồng và nhà chồng.

Nghi lễ hôn nhân chủ yếu bao gồm nghi thức công chúa từ biệt hoàng đế, hoàng hậu và cáo tế tổ miếu trước khi xuất giá; các nghi lễ trong ngày đại hôn; cùng những nghi thức sau khi về nhà chồng như hành lễ với cha mẹ chồng. Theo Khâm định Đại Thanh thông lễ, vào ngày đại hôn, khi đến giờ lành, công chúa mặc lễ phục cưới, trước tiên đến trước thái hậu, hoàng đế và hoàng hậu hành lễ từ biệt, sau đó rời cung lên kiệu. Đến giờ làm lễ hợp cẩn, mệnh phụ chủ trì nghi lễ dâng rượu hợp cẩn và bày tiệc. Ngạch phụ cùng công chúa thực hiện nghi thức uống rượu giao bôi, sau đó những người khác lui ra. Những nghi thức hôn lễ này đều là nội dung mà công chúa phải học và nắm vững trước khi xuất giá.

Ngoài ra, dưới triều Thanh, tiếng Mãn, cưỡi ngựa và bắn cung được xem là những môn học bổ trợ đối với công chúa, trong khi lại là nội dung bắt buộc đối với hoàng tử.

Cuối cùng là phương thức đánh giá việc học. Hoàng tử nhà Minh – Thanh có những nội dung kiểm tra khá rõ về kinh sử, văn chương, thư pháp, cưỡi ngựa và bắn cung. Mục tiêu là chuẩn bị cho họ khả năng đảm nhận công việc triều chính hoặc các vị trí trong hoàng gia. Nhưng đối với công chúa thì khác. Vì mục tiêu giáo dục tập trung vào đạo đức, lễ nghi và phép tắc, nên việc kiểm tra chủ yếu thể hiện qua khả năng thực hiện các nghi lễ trong đời sống cung đình và những lần diễn tập nghi thức hôn lễ trước khi xuất giá.

Nói cách khác, thay vì ngồi làm bài thi như các hoàng tử, công chúa phải thể hiện những gì đã học thông qua từng hành vi, lời nói và nghi lễ. Giáo dục công chúa trong Tử Cấm Thành vì thế hình thành một hệ thống riêng: từ đọc sách về nữ đức, học cách tu thân, giữ gìn lời nói và hành vi, đến lễ nghi cung đình, phép tắc gia đình và nghi thức hôn nhân. Những nội dung này phản ánh rõ quan niệm giáo dục nữ giới của xã hội Minh – Thanh, đồng thời cho thấy hoàng gia đặc biệt chú trọng việc đào tạo công chúa để phù hợp với địa vị và vai trò của họ trong hoàng tộc.

Nguồn tham khảo: Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh; Bảo tàng Quốc lập Cố Cung Đài Loan; Minh Thái Tổ thực lục; Khâm định Đại Thanh thông lễ; Nội huấn của Nhân Hiếu Văn Hoàng hậu Từ Thị; nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Thanh sử, Đại học Nhân dân Trung Quốc.