Nhắc đến những loài côn trùng quý hiếm của Việt Nam, nhiều người sẽ nghĩ đến những loài bướm hoặc bọ cánh cứng có ngoại hình ấn tượng. Ít ai biết rằng cánh kiến đỏ (Kerria lacca), một loài côn trùng bé nhỏ sống bám trên cành cây, lại được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam nhờ giá trị kinh tế, sinh học và nguy cơ suy giảm quần thể trong tự nhiên.
Ảnh: m.baike
Cánh kiến đỏ thuộc nhóm rệp cánh kiến (họ Kerriidae). Con cái trưởng thành gần như không di chuyển mà bám cố định trên cành non của cây chủ như cọ phèn, muồng, keo, táo rừng, sung và nhiều loài cây khác. Sau khi hút nhựa cây để sinh trưởng, chúng tiết ra một lớp nhựa bao bọc toàn bộ cơ thể. Hàng nghìn cá thể sống chen chúc trên cùng một cành sẽ tạo nên những mảng nhựa màu đỏ nâu hoặc vàng hổ phách, trông giống như cành cây được phủ một lớp sáp óng ánh.
Ảnh: inaturalist
Điều thú vị là dù sống gần như bất động suốt phần lớn vòng đời, cánh kiến đỏ vẫn có chiến lược sinh tồn hiệu quả. Con non sau khi nở sẽ bò đi tìm cành cây thích hợp để bám vào, rồi bắt đầu tiết nhựa và sống cố định. Chính lớp nhựa này không chỉ là "ngôi nhà" bảo vệ chúng khỏi nhiều loài thiên địch mà còn trở thành sản phẩm có giá trị đối với con người.
Ảnh: cremonatools
Điều làm nên danh tiếng của Kerria lacca chính là loại nhựa này. Sau khi thu hoạch và tinh chế, người ta thu được shellac – một loại nhựa tự nhiên đã được con người sử dụng suốt hàng nghìn năm. Trước khi nhựa tổng hợp ra đời, shellac là nguyên liệu quan trọng để sản xuất vecni, sơn phủ đồ gỗ, chất cách điện, đĩa hát gramophone, mực in, xi đánh giày và nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Đến nay, shellac vẫn được ứng dụng trong công nghiệp thực phẩm để tạo lớp phủ bóng cho kẹo, trái cây, viên thuốc và một số sản phẩm mỹ phẩm nhờ tính an toàn và khả năng phân hủy sinh học.
Ở Việt Nam, cánh kiến đỏ từng được nuôi và khai thác tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Tuy nhiên, sự suy giảm diện tích rừng, việc chặt phá các loài cây ký chủ, cùng với sự thay đổi phương thức canh tác đã khiến quần thể tự nhiên của loài này giảm đáng kể. Vì vậy, Kerria lacca đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam nhằm khuyến khích các biện pháp bảo tồn và phục hồi nguồn gen quý.
Ngày nay, khi xu hướng sử dụng vật liệu tự nhiên và thân thiện với môi trường ngày càng phát triển, cánh kiến đỏ một lần nữa thu hút sự quan tâm của giới khoa học và doanh nghiệp. Từ một loài côn trùng nhỏ bé ẩn mình trong rừng, Kerria lacca đã góp phần tạo nên một trong những vật liệu sinh học lâu đời nhất mà con người từng khai thác. Việc bảo tồn loài côn trùng này không chỉ gìn giữ đa dạng sinh học mà còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm xanh, bền vững trong tương lai.
