Trong lịch sử, Gia Cát Lượng (181–234) thực sự là một nhân vật kiệt xuất của thời Tam Quốc. Ông giữ vai trò quan trọng trong việc giúp Lưu Bị xây dựng chính quyền Thục Hán, sau đó trở thành thừa tướng và trực tiếp điều hành đất nước. Những ghi chép lịch sử chính, đặc biệt Tam quốc chí của Trần Thọ, mô tả ông trước hết như một nhà chính trị, nhà quản trị và quân sự gia tài năng, chứ không phải một nhân vật gần như siêu phàm. Tam quốc chí được biên soạn vào cuối thế kỷ III, chỉ vài thập niên sau thời Gia Cát Lượng.
Ảnh: soundofhope
Điểm khác biệt lớn nhất xuất hiện khi hình tượng này bước vào văn học. Trong Tam quốc diễn nghĩa, tác phẩm tiểu thuyết nổi tiếng được La Quán Trung hoàn thiện vào thời Minh, Gia Cát Lượng trở thành một “quân sư thần cơ diệu toán”, gần như luôn nhìn thấu âm mưu của đối phương và có khả năng xoay chuyển chiến trường bằng trí tuệ phi thường.
Ảnh: korean.cri
Rất nhiều câu chuyện quen thuộc ngày nay mang màu sắc văn học rất đậm. “Mượn tên”, “mượn gió Đông”, “thuyền cỏ mượn tên”, hay những màn đấu trí với Chu Du khiến Gia Cát Lượng trở thành nhân vật trung tâm của hàng loạt kỳ tích. Một số câu chuyện có thể bắt nguồn từ truyền thuyết hoặc những sự kiện lịch sử bị biến đổi qua nhiều thế hệ kể chuyện. Chẳng hạn, “Không thành kế” có cơ sở trong các ghi chép lịch sử, nhưng câu chuyện ban đầu không gắn với Gia Cát Lượng như trong Tam quốc diễn nghĩa.
Lịch sử cũng cho thấy Gia Cát Lượng không phải vị quân sư “bách chiến bách thắng”. Sau khi Lưu Bị qua đời, ông dành phần lớn những năm cuối đời để củng cố Thục Hán và tiến hành nhiều chiến dịch về phía bắc chống Tào Ngụy. Những chiến dịch này thể hiện tài năng tổ chức và khả năng hậu cần đáng nể, nhưng không đưa ông đến một chiến thắng quyết định.
Ảnh: ebay
Ngay cả câu chuyện về tài tiên tri của ông cũng được văn học khuếch đại. Gia Cát Lượng thực sự là người có năng lực chính trị và quân sự rất đáng chú ý, nhưng hình tượng “Khổng Minh biết trước thiên hạ” là sản phẩm của quá trình huyền thoại hóa.
Điều thú vị là Gia Cát Lượng lịch sử có lẽ không hề kém hấp dẫn hơn Gia Cát Lượng trong tiểu thuyết. Ông là một nhà chiến lược phải quản lý một quốc gia nhỏ, thiếu tài nguyên, liên tục đối mặt với các đối thủ mạnh hơn và phải biến những nguồn lực hạn chế thành sức mạnh chính trị, quân sự.
Vì thế, nếu Tam quốc diễn nghĩa biến Gia Cát Lượng thành một thiên tài gần như siêu nhiên, thì lịch sử lại cho chúng ta thấy một con người thực tế hơn: một chính trị gia, nhà quản trị và nhà quân sự tài năng, nhưng cũng phải đối mặt với thất bại và những giới hạn rất con người.