Khi nhắc đến lịch sử Champa, người ta thường nghĩ ngay đến những ngọn tháp gạch đỏ như Mỹ Sơn, Po Nagar hay Po Klong Garai. Tuy nhiên, đằng sau những công trình tôn giáo ấy là một sức mạnh khác từng đưa vương quốc này trở thành một trong những trung tâm hàng hải quan trọng nhất Đông Nam Á suốt gần một thiên niên kỷ.

Nằm dọc theo bờ biển miền Trung Việt Nam ngày nay, Champa sở hữu đường bờ biển dài, nhiều cửa sông, vịnh kín gió và các hải cảng tự nhiên thuận lợi. Chính vị trí địa lý ấy đã giúp người Chăm phát triển một nền kinh tế hướng biển và xây dựng hạm đội đủ mạnh để bảo vệ các tuyến giao thương cũng như mở rộng ảnh hưởng trên Biển Đông.

Nắm giữ một trong những điểm trung chuyển hàng hải quốc tế quan trọng nhất

Trong nhiều thế kỷ, Champa nằm trên tuyến hàng hải nối liền Ấn Độ Dương với Biển Đông và Trung Hoa. Đây là con đường mà các thương nhân từ Ấn Độ, Ba Tư, thế giới Ả Rập và sau này là Trung Quốc thường xuyên qua lại để trao đổi hàng hóa. Những con tàu chở hương liệu, gỗ trầm, ngà voi, vàng, gốm sứ, lụa và gia vị đều phải đi qua vùng biển do Champa kiểm soát. Các triều vua Chăm đã chú trọng vào việc kiểm soát các hải cảng và tuyến thương mại trên biển.

Các thư tịch Trung Hoa từ thời Đường và Tống nhiều lần ghi nhận Champa là một quốc gia có đội tàu mạnh và hoạt động hàng hải rất phát triển. Thương nhân Chăm thường xuyên cập bến Quảng Châu, Phúc Kiến và nhiều cảng lớn khác của Trung Quốc. Đồng thời, tàu thuyền từ Java, Sumatra, Sri Lanka hay vùng Vịnh Ba Tư cũng ghé vào các cảng của Champa để tiếp nước ngọt, sửa chữa tàu và trao đổi hàng hóa. Những hải cảng như Kauthara (Khánh Hòa) hay Panduranga (Ninh Thuận) đã trở thành những mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại quốc tế.

Một câu hỏi thường được đặt ra là liệu Champa có thực sự "kiểm soát" thương mại Đông Nam Á hay không. Phần lớn các nhà sử học cho rằng cần hiểu khái niệm này theo nghĩa tương đối. Champa chưa bao giờ độc quyền toàn bộ hoạt động thương mại khu vực như cách các cường quốc hàng hải hiện đại kiểm soát những tuyến vận tải biển. Thay vào đó, nhờ vị trí địa lý đặc biệt, Champa nắm giữ một trong những điểm trung chuyển quan trọng nhất trên tuyến hàng hải quốc tế. Các tàu buôn khó có thể bỏ qua vùng duyên hải miền Trung nếu muốn đi từ eo biển Malacca đến miền nam Trung Quốc hoặc ngược lại. Chính điều đó mang lại cho Champa nguồn thu lớn từ thương mại, thuế cảng và dịch vụ hàng hải.

Hạm đội của Champa không chỉ phục vụ thương mại mà còn đóng vai trò quân sự. Trong nhiều thế kỷ, người Chăm nổi tiếng là những thủy thủ thiện chiến. Các sử liệu Đại Việt và Trung Hoa đều ghi nhận những cuộc tập kích đường biển của quân Chăm với tốc độ rất nhanh. Thay vì sử dụng những chiến hạm cồng kềnh, họ thường vận hành các loại tàu dài, nhẹ và cơ động, phù hợp với vùng biển ven bờ cũng như các cửa sông. Nhờ kinh nghiệm đi biển lâu đời, họ có thể tận dụng gió mùa để thực hiện các chiến dịch quân sự hoặc hộ tống các đoàn tàu thương mại.

Bước ngoặt lớn trong lịch sử Champa

Tuy nhiên, quy mô thực sự của hạm đội Champa vẫn là một bí ẩn. Khí hậu nhiệt đới khiến gỗ mục nát nhanh chóng, vì vậy hầu như không còn xác tàu Chăm nào được bảo tồn nguyên vẹn. Những gì các nhà nghiên cứu biết được chủ yếu dựa trên phù điêu, bia ký, mô tả của thương nhân nước ngoài và các hiện vật khảo cổ. Một số hình chạm khắc tại các đền tháp cho thấy tàu Chăm có mũi cong cao, nhiều mái chèo và buồm lớn, mang nhiều đặc điểm của truyền thống đóng tàu Nam Đảo. Điều này phù hợp với giả thuyết cho rằng tổ tiên người Chăm có quan hệ gần gũi với các cộng đồng hải đảo trong thế giới Nam Đảo, vốn nổi tiếng với kỹ năng hàng hải từ rất sớm.

Một yếu tố khác góp phần tạo nên sức mạnh của Champa là các sản vật quý hiếm. Trầm hương, kỳ nam, gỗ quý, sừng tê giác, ngà voi và mai rùa đều là những mặt hàng được săn đón tại Trung Quốc, Ấn Độ và Trung Đông. Trong số đó, trầm hương từ vùng rừng núi miền Trung được xem là một trong những loại hàng hóa quý giá nhất thế giới thời trung đại. Việc kiểm soát nguồn cung các sản vật này giúp Champa thu hút thương nhân quốc tế và tạo ra nguồn lợi kinh tế to lớn.

Từ thế kỷ X trở đi, cục diện hàng hải Đông Nam Á bắt đầu thay đổi. Đế chế Srivijaya ở Sumatra phát triển mạnh và kiểm soát eo biển Malacca, trong khi các vương triều Trung Hoa mở rộng giao thương trực tiếp với nhiều quốc gia. Sau đó, sự trỗi dậy của Đại Việt cùng những cuộc chiến kéo dài khiến Champa dần suy yếu. Năm 1471, kinh đô Vijaya thất thủ, đánh dấu bước ngoặt lớn trong lịch sử vương quốc. Mặc dù Panduranga vẫn tiếp tục tồn tại thêm nhiều thế kỷ, vai trò của Champa trong mạng lưới thương mại quốc tế không còn như trước.

Ngày nay, các nhà khảo cổ vẫn không ngừng tìm kiếm dấu tích của những hải cảng cổ và các xác tàu đắm ngoài khơi miền Trung Việt Nam. Mỗi cuộc khai quật mới đều có thể bổ sung thêm những mảnh ghép về một nền văn minh hướng biển từng góp phần kết nối Đông Á, Đông Nam Á và Ấn Độ Dương. Dù khó có thể khẳng định Champa từng "kiểm soát" toàn bộ thương mại Đông Nam Á, nhưng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy đây là một trong những cường quốc hàng hải quan trọng nhất của khu vực trong thời kỳ trung đại. Hạm đội của họ không chỉ chuyên chở hàng hóa mà còn mang theo tôn giáo, nghệ thuật, kỹ thuật và những cuộc giao lưu văn hóa, góp phần định hình lịch sử của Biển Đông trong suốt nhiều thế kỷ.

------------------------

Tài liệu tham khảo

Lịch sử Vương quốc Champa / Lương Ninh.

The Archaeology of Early Maritime Southeast Asia / Pierre-Yves Manguin