Ngày nay, khoai tây là một trong những thực phẩm phổ biến nhất thế giới. Thế nhưng, ít ai biết rằng loại củ có nguồn gốc từ dãy Andes ở Nam Mỹ này đã góp phần tạo nên một trong những cuộc chuyển biến nhân khẩu học quan trọng nhất trong lịch sử châu Âu. Nhiều nhà kinh tế và sử học thậm chí xem khoai tây là một trong những nhân tố đặt nền móng cho cuộc Cách mạng Công nghiệp.
Ảnh: Wikimedia Commons
Khoai tây được người Tây Ban Nha mang từ Nam Mỹ về châu Âu vào khoảng thế kỷ XVI. Ban đầu, nó không được chào đón. Vì thuộc họ Cà (Solanaceae), vốn có nhiều loài chứa độc tố, nhiều người tin rằng khoai tây có thể gây bệnh hoặc thậm chí mang lại điềm xấu. Trong nhiều thập kỷ, loại cây này chỉ được trồng làm cảnh hoặc dùng làm thức ăn cho gia súc. Phải đến thế kỷ XVIII, khi chiến tranh, mất mùa và nạn đói liên tiếp xảy ra, các quốc gia như Phổ, Pháp và Ireland mới tích cực khuyến khích người dân trồng khoai tây.
Ảnh: scidev
Ưu điểm lớn nhất của khoai tây là năng suất vượt trội. Trên cùng một diện tích đất, khoai tây tạo ra nhiều calo hơn đáng kể so với lúa mì hay lúa mạch. Loại củ này cũng giàu vitamin C, kali và một số dưỡng chất thiết yếu, giúp cải thiện chế độ ăn của người dân, đặc biệt là tầng lớp nông dân. Khoai tây còn có thể phát triển trên những vùng đất nghèo dinh dưỡng và khí hậu lạnh, nơi nhiều loại cây lương thực khác khó sinh trưởng.
Chính những đặc điểm ấy đã tạo ra tác động sâu rộng. Khi nguồn lương thực trở nên dồi dào và ổn định hơn, tỷ lệ tử vong do suy dinh dưỡng giảm xuống, trẻ em có cơ hội sống sót cao hơn và dân số châu Âu bắt đầu tăng nhanh. Một nghiên cứu kinh tế nổi tiếng của Nathan Nunn và Nancy Qian năm 2011 ước tính rằng việc phổ biến khoai tây có thể giải thích khoảng một phần tư mức tăng dân số và quá trình đô thị hóa ở Cựu Thế giới trong giai đoạn từ năm 1700 đến 1900.
Ảnh: Pinterest
Dân số tăng đồng nghĩa với nguồn lao động dồi dào hơn cho các nhà máy, hầm mỏ và công trường. Đây là một trong những điều kiện quan trọng giúp cuộc Cách mạng Công nghiệp diễn ra mạnh mẽ tại Anh rồi lan sang phần còn lại của châu Âu. Có thể nói, bên cạnh máy hơi nước hay các phát minh cơ khí, một loại củ giản dị cũng đã góp phần thay đổi tiến trình lịch sử.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào khoai tây cũng bộc lộ mặt trái. Thảm họa Nạn đói Lớn ở Ireland (1845–1852), khi bệnh mốc sương tàn phá gần như toàn bộ mùa màng, đã khiến khoảng một triệu người thiệt mạng và hàng triệu người khác phải di cư. Biến cố này trở thành lời nhắc nhở rằng đa dạng hóa cây trồng luôn là yếu tố quan trọng để đảm bảo an ninh lương thực.
Từ một loài cây xa lạ đến "vị cứu tinh" của hàng triệu người, khoai tây đã chứng minh rằng đôi khi những thay đổi lớn nhất trong lịch sử không đến từ các vị vua hay những trận chiến, mà từ một loại cây âm thầm mọc lên trên cánh đồng.
