Một lần đến phỏng vấn GS Nguyễn Anh Trí, ông hỏi tôi có mang theo sổ, bút không? Sau đó, ông tặng tôi một cuốn sổ và cây bút mới, cùng tôi vạch ra đề cương bài phỏng vấn. Thi thoảng, ông lại hỏi tôi: “Thế này có được không? Em có hiểu không?”. Ấn tượng về ông về sau này luôn là vậy, một bác sĩ, một đại biểu Quốc hội, một nhà khoa học… giản dị, gần gũi, trách nhiệm, sẻ chia….

Hành trình đến Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, Thầy thuốc Nhân dân

Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, GS.BS Nguyễn Anh Trí cho biết ông sinh năm 1957 tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học. Mẹ ông là nông dân, không biết chữ, còn cha từng là y sĩ quân đội tham gia kháng chiến chống Pháp, sau năm 1954 công tác trong ngành y tế của ngành lâm nghiệp tỉnh Quảng Bình. Theo ông, điều người cha luôn đau đáu là các con phải được học hành, trưởng thành bằng tri thức.

Bởi gia đình mang họ đệm "Nguyễn Văn", nên tên khai sinh của ông là Nguyễn Văn Trí. Từ khi mới khoảng 5 tuổi, ông thường được cha nhắc rằng chữ "Trí" được đặt với mong muốn sau này con sẽ sống bằng chính trí tuệ của mình.

Cái tên Nguyễn Anh Trí của ông khởi nguồn từ việc một lần anh trai ông là Nguyễn Văn Tài (sau này là GS, Thiếu tướng Quân đội) đọc tạp chí Toán học đã thấy tên một nhà khoa học là Nguyễn Anh Trí, khi ấy đã là phó tiến sĩ. Trong một bữa cơm tối hôm đó, người anh đề nghị cha đổi tên em từ Nguyễn Văn Trí thành Nguyễn Anh Trí, với mong muốn sau này em cũng trở thành phó tiến sĩ. Lời nói tưởng như bâng quơ ấy lại tác động rất lớn đến ông.

"Tôi lại nung nấu làm sao phải trở thành phó tiến sĩ để thỏa mãn mong muốn của anh trai mình", ông kể. Chính vì vậy, khi trúng tuyển Đại học Y Hà Nội, việc đầu tiên ông tìm hiểu là nhà trường có đào tạo phó tiến sĩ hay không.

Con đường đến với nghề y của GS Nguyễn Anh Trí bắt đầu từ một bước ngoặt không ngờ. Thuở nhỏ, ông yêu thích nông nghiệp, từng mơ trở thành chủ nhiệm hợp tác xã. Nhờ học tốt môn Vật lý, ông thi đỗ Khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm Vinh. Tuy nhiên, ngay trước ngày nhập học, ông mắc sốt rét ác tính, phải nằm viện nhiều ngày. Khi đến trường, ông mới biết mình đã nhập học muộn gần một tháng. Lần đầu xa quê, hoang mang trước tình huống ấy, ông quyết định trở về Quảng Bình.

Những cơn sốt rét sau đó liên tiếp tái phát khiến ông nhiều lần phải điều trị. Chính trong quãng thời gian nằm viện, chứng kiến các bác sĩ tận tụy cứu chữa người bệnh, ông nhận ra ý nghĩa của nghề y. Ông hỏi một bác sĩ muốn trở thành người như họ phải học ở đâu và nhận được câu trả lời: Đại học Y Hà Nội.

Sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, GS Nguyễn Anh Trí lựa chọn chuyên ngành huyết học - truyền máu, lĩnh vực khi đó còn nhiều khó khăn và ít người theo đuổi. Với tâm huyết của một người thầy thuốc và tầm nhìn của một nhà khoa học, ông đã dành trọn sự nghiệp để xây dựng, phát triển ngành huyết học - truyền máu Việt Nam.

Trên cương vị lãnh đạo Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương, ông góp phần đặt nền móng cho hệ thống truyền máu an toàn, phát triển ngân hàng máu và khởi xướng nhiều chương trình có sức lan tỏa sâu rộng như Lễ hội Xuân Hồng và Hành trình Đỏ, góp phần đưa hiến máu tình nguyện trở thành một phong trào nhân văn trên phạm vi cả nước.

Những đóng góp bền bỉ ấy đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận bằng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và Thầy thuốc Nhân dân.

Mang tiếng nói của ngành y đến nghị trường

Không chỉ ghi dấu ấn trong lĩnh vực y học, GS.BS Nguyễn Anh Trí còn để lại dấu ấn trên nghị trường với vai trò đại biểu Quốc hội khóa XV, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội. Phát huy kinh nghiệm hơn 40 năm trong ngành y, ông tích cực tham gia góp ý xây dựng pháp luật, đặc biệt đối với các dự án luật liên quan đến y tế và an sinh xã hội.

Trong quá trình sửa đổi Luật Khám bệnh, chữa bệnh, GS Nguyễn Anh Trí là một trong những đại biểu có nhiều ý kiến chuyên môn. Ông đề xuất bổ sung, hoàn thiện quy định về chức danh nghề nghiệp, Hội đồng Y khoa quốc gia, cơ chế tự chủ bệnh viện, quản lý tài sản công trong các cơ sở y tế, đồng thời kiến nghị tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế để đội ngũ y, bác sĩ yên tâm hành nghề và người dân được tiếp cận dịch vụ y tế tốt hơn. Ông nhiều lần nhấn mạnh việc hoàn thiện luật là yêu cầu cấp thiết nhằm khắc phục những bất cập bộc lộ sau đại dịch COVID-19.

Bên cạnh đó, GS Nguyễn Anh Trí cũng thường xuyên lên tiếng về các vấn đề cử tri quan tâm như tình trạng thiếu thuốc, thiếu vật tư y tế, bất cập trong khám chữa bệnh bảo hiểm y tế hay thủ tục giấy chuyển tuyến gây phiền hà cho người bệnh. Những kiến nghị của ông đều xuất phát từ thực tiễn nhiều năm trực tiếp quản lý bệnh viện và chăm sóc người bệnh.

Một dấu ấn nổi bật khác là việc GS Nguyễn Anh Trí trở thành đại biểu Quốc hội đầu tiên đứng tên trình đề nghị xây dựng Luật Chuyển đổi giới tính (sau này được điều chỉnh thành Luật Bản dạng giới). Dự luật hướng tới bảo đảm quyền con người, quyền công dân đối với người chuyển giới, thể hiện cách tiếp cận nhân văn và phù hợp với xu thế lập pháp hiện đại.

Tâm nguyện gìn giữ di sản trí thức cho muôn đời sau

Ở tuổi ngoài 60, khi đã ghi dấu ấn trong y học và trên nghị trường, GS.BS Nguyễn Anh Trí vẫn tiếp tục theo đuổi một tâm nguyện khác: lưu giữ di sản của các nhà khoa học Việt Nam cho các thế hệ mai sau. Từ ý tưởng nhen nhóm khi còn là nghiên cứu sinh năm 1993, ông cùng các cộng sự dành hơn hai thập kỷ xây dựng Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam (Meddom) tại Hòa Bình và Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam ở Hà Nội.

Đến nay, công trình đã lưu giữ hơn 1 triệu tài liệu, hiện vật của trên 7.000 nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực, từ bản thảo, nhật ký nghiên cứu, thư từ, hiện vật đến những câu chuyện về cuộc đời và sự nghiệp của họ. Không chỉ bảo tồn hiện vật gốc, Meddom còn số hóa dữ liệu, xây dựng bảo tàng số và tổ chức các hoạt động giáo dục, góp phần lan tỏa giá trị của khoa học tới cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tháng 6/2025, GS Nguyễn Anh Trí gây chú ý khi bày tỏ nguyện vọng hiến tặng toàn bộ Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam cho Nhà nước. Theo ông, đây không phải quyết định nhất thời mà là tâm nguyện đã được xác định ngay từ khi bắt tay xây dựng công trình. Ông cho rằng những tài liệu, hiện vật được lưu giữ không còn là tài sản của riêng cá nhân hay đơn vị nào mà là di sản trí tuệ vô giá của quốc gia, của Nhân dân cần được Nhà nước tiếp nhận, gìn giữ và phát huy lâu dài.

"Tôi hiến tặng hoàn toàn, không đặt ra bất kỳ điều kiện nào", GS Nguyễn Anh Trí chia sẻ, đồng thời bày tỏ mong muốn công trình sẽ tiếp tục được đầu tư, trở thành không gian văn hóa, giáo dục và điểm đến truyền cảm hứng về khoa học cho các thế hệ tương lai. Với ông, gìn giữ ký ức của các nhà khoa học cũng chính là gìn giữ một phần lịch sử phát triển của đất nước và nuôi dưỡng khát vọng sáng tạo cho mai sau.

Bài viết nằm trong tuyến chân dung các nhà khoa học hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026 - 2031