Những năm tháng “cởi trói” sức sáng tạo

PGS.TS Hồ Uy Liêm, quyền Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (từ năm 2008 đến năm 2010) là một nhà khoa học được đào tạo bài bản về hóa học. Ông tốt nghiệp cử nhân hóa học tại Đại học Tổng hợp Mátxcơva mang tên Lômônôxốp, bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về hóa học phân tử tại Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Về nước, ông giảng dạy, làm Phó Chủ nhiệm Bộ môn Hóa - Lý tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, sau đó công tác tại Ban Khoa giáo Trung ương, lần lượt đảm nhiệm các vị trí chuyên viên, vụ phó, vụ trưởng kiêm bí thư chi bộ.

Tháng 11/1991, ông được điều sang làm công tác hội tại Liên hiệp hội Việt Nam. PGS.TS Hồ Uy Liêm chia sẻ, những ngày đầu còn nhiều bỡ ngỡ, ông may mắn được làm việc trong một tập thể có những người “là thầy, là bạn”, cùng nhiệt tình xây dựng hội.

Đó cũng là thời điểm đất nước bước vào những năm đầu của công cuộc đổi mới, khi yêu cầu phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ được đặt ra ngày càng rõ. Một vấn đề được PGS.TS Hồ Uy Liêm quan tâm ngay trong giai đoạn này là làm sao tạo thêm không gian cho sức sáng tạo của đội ngũ khoa học và công nghệ.

Ngay khi còn công tác tại Ban Khoa giáo Trung ương, ông đã trao đổi với GS Hà Học Trạc, GS Vũ Cao Đàm và các đồng nghiệp về ý tưởng xây dựng dự thảo Nghị định 35/NĐ-HĐBT. Nghị định được Hội đồng Bộ trưởng ban hành ngày 27/1/1992 về công tác quản lý các hoạt động khoa học và công nghệ, trong đó có nội dung xã hội hóa hoạt động nghiên cứu khoa học và triển khai công nghệ.

PGS.TS Hồ Uy Liêm xem đây là một “đột phá” nhằm “cởi trói” cho sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, ví tác dụng của nó với “Khoán 10” trong nông nghiệp. Nghị định 35 cùng Thông tư liên bộ 195 sau đó tạo điều kiện để các hội ngành và đơn vị trực thuộc phát triển.

Cuối tháng 9/1993, Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp hội Việt Nam lần thứ III diễn ra. PGS.TS Hồ Uy Liêm được giới thiệu và được Đại hội bầu làm Tổng Thư ký. Ông cho biết mình khá bất ngờ với trọng trách này, bởi chỉ đến ngày trước Đại hội mới được GS Hà Học Trạc thông báo.

Trong nhiệm kỳ III (1993-1999), ông giữ cương vị Tổng Thư ký, đồng thời là ủy viên Đảng đoàn, Đảng ủy viên Liên hiệp hội Việt Nam. Đây là giai đoạn ông bắt đầu để lại những dấu ấn rõ nét trong việc tập hợp trí tuệ các nhà khoa học tham gia giải quyết những vấn đề lớn đặt ra trong quá trình phát triển đất nước.

Bản lĩnh phản biện lịch sử và dấu ấn hạ cao trình Thủy điện Sơn La

Trong 10 năm, từ 1993 đến 2003, PGS.TS Hồ Uy Liêm cùng các nhà khoa học đã tham gia tư vấn, phản biện và giám định xã hội dự án xây dựng Nhà máy Thủy điện Sơn La. Đây là một trong những trường hợp cho thấy rõ cách Liên hiệp hội Việt Nam tập hợp trí tuệ chuyên gia để góp ý cho một dự án lớn.

Thời điểm đó, Tổng công ty Điện lực Việt Nam (EVN) lập dự án với phương án cao, cao trình mặt nước dâng trong hồ chứa 265m so với mực nước biển, công suất dự kiến trên 3.000 MW. Xét riêng về sản xuất điện, phương án này có lợi. Tuy nhiên, khi xem xét toàn diện, các chuyên gia nhận thấy nhiều vấn đề cần cân nhắc.

Phương án cao sẽ tạo ra một hồ chứa rất lớn, gần như chia cắt vùng Tây Bắc, trong khi khu vực phía trên lại gần biên giới. Một vùng quê rộng lớn ven sông Đà, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc, trong đó có người Thái, người Tày, sẽ bị ngập. Điều này kéo theo những vấn đề phức tạp về di dân, đồng thời tác động đến văn hóa bản địa. Đáng lo ngại hơn, phương án cao được cho là làm tăng khả năng kích thích động đất cảm ứng, đặt ra nguy cơ vỡ đập và những hậu quả nghiêm trọng đối với khu vực hạ lưu, trong đó có Hà Nội.

Đầu năm 1993, dưới sự chỉ đạo của GS Hà Học Trạc và Đoàn Chủ tịch, PGS.TS Hồ Uy Liêm, PGS.TS Tô Bá Trọng cùng các cán bộ chủ chốt của Liên hiệp hội Việt Nam tập hợp các chuyên gia. Hàng chục nhà khoa học thuộc hơn 7 hội thành viên, trong các lĩnh vực địa chất, địa lý, môi trường, sinh học, thủy lợi, thủy điện, dân tộc học và nông nghiệp, được huy động tham gia.

Các chuyên gia khảo sát thực địa, nghiên cứu và trao đổi để đưa ra kiến nghị. Hai nội dung mấu chốt được xác định là hạ cao trình từ 265m xuống 215m, đồng thời xây dựng hệ thống thủy điện trên sông Đà theo ba bậc thang Sơn La, Lai Châu và Hòa Bình.

Kiến nghị của Liên hiệp hội Việt Nam sau đó được chấp nhận trong dự án khả thi chính thức đưa vào xây dựng. Đầu năm 2004, Hội đồng Thẩm định chất lượng Nhà nước đã khen thưởng tại Quyết định số 04/QĐ-HĐTĐCL.

Với PGS.TS Hồ Uy Liêm, giá trị của cuộc phản biện không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng. Đó còn là cách các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực cùng tham gia giải một bài toán lớn, qua đó thể hiện tính khoa học, khách quan, độc lập và dân chủ của hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Chính kinh nghiệm này về sau trở thành một bài học quan trọng ông thường nhắc lại khi nói về cách tổ chức để khai thác hiệu quả trí tuệ của các chuyên gia.

Từ đó, uy tín của Liên hiệp hội Việt Nam ngày càng được nâng cao trong xã hội và trong hệ thống các hội thành viên; hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội từng bước được khẳng định là một chức năng quan trọng của tổ chức đại diện cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam.

Gom nhặt "đốm lửa nhỏ" và bài học trọng dụng nhân tài

Với PGS.TS Hồ Uy Liêm, tư vấn và phản biện không thể tách khỏi việc đưa những kết quả khoa học đến đúng nơi cần đến. Đi cùng tư vấn, phản biện và giám định xã hội còn phải có vận động chính sách, từ hợp tác với cơ quan làm dự án đến tiếp cận các cơ quan Đảng và Nhà nước.

Cách làm ấy tiếp tục được áp dụng trong nhiều vấn đề khác. Liên hiệp hội Việt Nam đã tham gia tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với các chương trình giáo dục - đào tạo, dự án đường Hồ Chí Minh qua rừng Quốc gia Cúc Phương, dự án thay nước Hồ Tây, bảo vệ di tích Hoàng thành Thăng Long, phòng chống dịch cúm gia cầm A/H5N1, khai thác bauxit Tây Nguyên, xây dựng nhà máy điện nguyên tử, đường sắt cao tốc Bắc - Nam và quy hoạch Hà Nội mở rộng.

Bên cạnh tư vấn, phản biện, PGS.TS Hồ Uy Liêm còn quan tâm đến thông tin, phổ biến kiến thức và phát triển các tổ chức khoa học - công nghệ. Ông đánh giá cao vai trò của hệ thống thông tin, báo chí trong việc phổ biến kiến thức, nâng cao dân trí, đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất và đời sống.

Trong những năm công tác, ông cùng các cán bộ nòng cốt xây dựng, phát triển Quỹ Hỗ trợ sáng tạo kỹ thuật Việt Nam (VIFOTEC) và tổ chức định kỳ Hội thi Sáng tạo kỹ thuật toàn quốc ở Trung ương và địa phương.

Đối với các tổ chức khoa học - công nghệ hoạt động theo Nghị định 81/2003/NĐ-CP, ông nhìn thấy những ý tưởng phong phú trong nhiều lĩnh vực như xây dựng làng kinh tế sinh thái, khai thác tiềm năng văn hóa bản địa, bảo vệ di sản văn hóa và môi trường. Ông ví những kết quả ấy như những “đốm lửa nhỏ” mà Liên hiệp hội có thể tập hợp, thổi bùng thành ngọn lửa lớn đóng góp cho sự phát triển bền vững.

Có lẽ cũng từ cách nhìn ấy mà PGS.TS Hồ Uy Liêm đặc biệt coi trọng nghệ thuật dùng người trong công tác hội. Ông nói mình luôn cố gắng nhận ra sở trường của những người có quan hệ hợp tác, kể cả thủ trưởng cấp trên và cán bộ, nhân viên cấp dưới, rồi tìm cách để họ phát huy năng lực. Đó là điều ông có được qua quá trình học tập, rèn luyện trong công tác hội.

Gần 20 năm công tác hội, PGS.TS Hồ Uy Liêm giữ nhiều trọng trách, trong đó có quyền Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam (từ năm 2008 đến năm 2010), khi nói về những năm tháng ấy, ông luôn nhấn mạnh tới thành quả của cả một tập thể. Khi được trao Huân chương Độc lập hạng Nhì, ông nói, đó không chỉ là phần thưởng của riêng cá nhân ông, mà là sự đánh giá đối với Liên hiệp hội Việt Nam và những người lãnh đạo Liên hiệp hội nói chung.

Bài viết nằm trong tuyến bài hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031.