Từ một nhà máy chỉ có dây chuyền sửa chữa máy biến áp 35kV, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt cùng cộng sự đã từng bước làm chủ công nghệ chế tạo thiết bị điện cao áp, đưa Việt Nam từ chỗ phải nhập khẩu đến tự sản xuất máy biến áp 500kV.

Giúp tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng nhờ giảm nhập khẩu thiết bị

Chiếc máy biến áp 500kV đầu tiên do Việt Nam sản xuất là sản phẩm của Nhà máy Chế tạo thiết bị điện Đông Anh (EEMC), người chủ trì thiết kế, chế tạo là kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt. Máy có trọng lượng 218 tấn, được lắp đặt và vận hành tại Trạm biến áp Nho Quan, Ninh Bình vào ngày 22/11/2011.

Sản phẩm được thiết kế phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam, với hệ thống làm mát bố trí thành hai dàn bên hông máy, có bơm dầu và đồng hồ đo lưu lượng tản nhiệt.

Với thành công này, Việt Nam trở thành nước thứ 12 trên thế giới sản xuất được máy biến áp 500kV. Năm 2014, bà Nguyễn Thị Nguyệt được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) trao giải thưởng “Nhà khoa học nữ xuất sắc nhất năm 2013”.

Từ sau khi sản xuất thành công máy biến áp 110kV và 220kV, đến sau năm 2016, Nhà máy Chế tạo thiết bị điện Đông Anh (EEMC) đã sản xuất hơn 400 máy biến áp cung cấp cho ngành điện, giúp Nhà nước tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng nhờ giảm nhập khẩu thiết bị.

Theo bà Nguyệt, máy biến áp 500kV có kết cấu rất phức tạp, mỗi chi tiết đều cần bản vẽ riêng. Riêng phần lõi máy, bà thiết kế hơn 750 bản vẽ; phần vỏ do kỹ sư Nguyễn Đình Đoàn thiết kế gần 300 bản.

EEMC đầu tư gần một trăm tỷ đồng để cải tạo nhà xưởng, hệ thống lọc và sấy không khí, trang bị thiết bị phục vụ chế tạo máy biến áp 500kV.

Từng bước đưa Việt Nam giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu

Kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt sinh năm 1950 tại Quỳnh Lương, Quỳnh Lưu, Nghệ An. Sau khi tốt nghiệp Khoa Thiết bị điện, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, bà về công tác tại Phòng Kỹ thuật của Nhà máy Chế tạo thiết bị điện Đông Anh từ những năm 1980.

Năm 1992, khi phần lớn thiết bị ngành điện vẫn phải nhập khẩu, EEMC chỉ có dây chuyền sửa chữa máy biến áp 35kV của Liên Xô. Trước yêu cầu phải làm chủ công nghệ, bà Nguyệt nhận thực hiện đề tài khoa học cấp Nhà nước: “Nghiên cứu thiết kế, công nghệ chế tạo máy biến áp 25.000kVA-110kV” cùng Giám đốc Trần Cự. Kỹ sư Nguyễn Đình Đoàn tham gia thiết kế phần vỏ máy.

Thời điểm đó, nhiều người trong ngành điện hoài nghi khả năng chế tạo một thiết bị phức tạp như máy biến áp 110kV. Không có nhiều tài liệu kỹ thuật trong nước, bà Nguyệt tìm đến các trạm điện để quan sát, đo đạc thông số, đồng thời đi xe buýt từ Đông Anh sang Thư viện Quốc gia tại Hà Nội để tìm kiếm, đọc và dịch tài liệu nước ngoài.

Trong quá trình nghiên cứu, bà cải tạo chiếc máy tiện thành máy cuốn dây phục vụ chế tạo. Sau hơn một năm, chiếc máy biến áp 110kV đầu tiên do Việt Nam thiết kế, chế tạo hoàn thành với trọng lượng 62 tấn.

Máy được lắp đặt, vận hành tại Vĩnh Yên. Ngày đóng điện, hàng trăm người có mặt, hai xe chữa cháy cùng lực lượng cứu hỏa được bố trí sẵn sàng xử lý nếu xảy ra sự cố. Khi máy vận hành ổn định, bà Nguyệt cùng cộng sự đã chứng minh khả năng làm chủ công nghệ của ngành điện Việt Nam.

Sau bốn tháng vận hành, Hội đồng Khoa học và Công nghệ cấp Nhà nước nghiệm thu máy biến áp 110kV đạt xuất sắc tuyệt đối với 11/11 phiếu bầu. Tháng 10/1996, sản phẩm được trao Huy chương vàng tại Hội chợ triển lãm kinh tế hàng công nghiệp.

Năm 2003, bà Nguyệt tiếp tục nghiên cứu, thiết kế và chế tạo máy biến áp 220kV. Sau gần hai năm, máy biến áp 220kV đầu tiên của Việt Nam ra đời với trọng lượng 142 tấn.

Ngày 30/12/2003, máy được đóng điện vận hành tại Trạm biến áp Sóc Sơn. Sau thời gian hoạt động ổn định, sản phẩm được Hội đồng nghiệm thu Khoa học Nhà nước đánh giá đạt xuất sắc tuyệt đối với tỷ lệ 100% phiếu bầu. Tháng 2/2004, máy biến áp 220kV được trao Huy chương vàng tại Hội chợ triển lãm hàng công nghiệp Việt Nam.

Thành công này giúp ngành điện Việt Nam giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, tiết kiệm 20-30% chi phí và tạo điều kiện triển khai các trạm biến áp trên toàn quốc.

Từ sửa chữa đến chế tạo máy biến áp 500kV

Sau thành công với máy biến áp 110kV và 220kV, bà Nguyễn Thị Nguyệt tiếp tục bước vào nhiệm vụ khó khăn hơn: sửa chữa và chế tạo máy biến áp 500kV.

Năm 2005, ba máy biến áp của Nhà máy Thủy điện Yaly gặp sự cố, cháy hỏng nặng phần chính và toàn bộ bộ ruột. Mỗi máy gặp sự cố khiến việc cung cấp điện cho 2-3 tỉnh bị ảnh hưởng, thiệt hại ước tính khoảng 2 tỷ đồng mỗi ngày.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) mời chuyên gia Ukraina cùng đội ngũ kỹ thuật EEMC tham gia xử lý. Chuyên gia Ukraina đưa ra phương án sửa chữa trong 9 tháng với chi phí 7 tỷ đồng. Trong khi đó, bà Nguyệt đề xuất phương án sửa chữa trong 3 tháng với chi phí 2 tỷ đồng.

Cuối cùng, EEMC giành quyền thực hiện. Bà Nguyệt cùng cộng sự làm việc liên tục dưới hầm sâu hơn hai ca mỗi ngày, tháo rời toàn bộ máy biến áp để nghiên cứu, sửa chữa từng bộ phận hỏng.

Sau 3 tháng, các máy biến áp hoàn thành sửa chữa. Khi vận hành thử nghiệm, các thông số đạt đúng trị số của nhà chế tạo. 3 máy biến áp 500kV tại Nhà máy Thủy điện Yaly được đưa vào vận hành an toàn.

Năm 2006, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Năm 2007 và 2008, thêm 3 máy biến áp khác tại đây tiếp tục gặp sự cố. Đến tháng 3/2009, bà Nguyệt và cộng sự hoàn thành sửa chữa. Sau đó, 6 máy biến áp 500kV tại Nhà máy Thủy điện Yaly hoạt động ổn định.

Thành công này trở thành tiền đề để bà thực hiện mục tiêu chế tạo máy biến áp 500kV tại Việt Nam. Bà bắt đầu nghiên cứu tiêu chuẩn kỹ thuật, thông số của các máy biến áp 500kV trên thế giới, xây dựng thiết kế phù hợp với điều kiện trong nước.

Chia sẻ về hành trình nghiên cứu, bà cho rằng người làm khoa học phải đối mặt với nhiều khó khăn, từ thiếu tài liệu, thiết bị thí nghiệm đến kinh phí. Để theo đuổi mục tiêu, cần có nghị lực, tình yêu nghề và khát khao thành công.

Dù khó khăn đến mấy, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, bà luôn sẵn sàng nhận nhiệm vụ. “Không phân vân, không lựa chọn, làm hết sức mình để mang lại nguồn lợi cho quốc gia, dân tộc”, bà chia sẻ.