Gần ba thập kỷ miệt mài giữa rừng sâu, phòng thí nghiệm và các hội nghị khoa học quốc tế, GS.TS Nguyễn Quảng Trường đã trở thành gương mặt tiêu biểu của khoa học Việt Nam trong lĩnh vực động vật học. Với số lượng công bố quốc tế về các loài động vật mới nhiều bậc nhất thế giới, ông không chỉ làm giàu tri thức nhân loại mà còn góp phần quan trọng vào công cuộc bảo tồn đa dạng sinh học của đất nước.

Hành trình trở thành nhà khoa học hàng đầu

GS Nguyễn Quảng Trường sinh năm 1975, quê ở Tứ Kỳ, Hải Dương. Năm 1997, sau khi tốt nghiệp Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông về công tác tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (nay là Viện Sinh học).

Những năm tháng đầu tiên làm việc tại Viện là quãng thời gian ông Nguyễn Quảng Trường được tiếp cận thực địa nhiều nhất. Dưới sự hướng dẫn của các nhà khoa học đi trước, ông có cơ hội đặt chân đến nhiều vùng rừng núi xa xôi, nơi ít dấu chân con người. Chính những chuyến đi ấy đã hình thành trong ông bản lĩnh của một nhà động vật học thực thụ, sẵn sàng đối mặt với gian khổ và hiểm nguy để đổi lấy những dữ liệu khoa học quý giá.

Năm 2007, ông Nguyễn Quảng Trường nhận học bổng nghiên cứu sinh của Cơ quan Trao đổi hàn lâm Cộng hòa Liên bang Đức và sang học tập tại Đại học Tổng hợp Bonn. Môi trường khoa học chuẩn mực, hiện đại ở châu Âu giúp ông tiếp cận những phương pháp nghiên cứu tiên tiến, mở rộng mạng lưới hợp tác quốc tế và định hình rõ hơn con đường học thuật của mình.

Đến năm 2011, sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sỹ, ông trở về Việt Nam, tiếp tục gắn bó với Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật trong vai trò nhà nghiên cứu, giảng viên và người dẫn dắt thế hệ trẻ.

Năm 2018, ông được bổ nhiệm Phó Giáo sư và đến năm 2021 trở thành Giáo sư tại Học viện Khoa học và Công nghệ (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Nhà khoa học dẫn đầu về phát hiện loài mới

Điểm nổi bật nhất trong sự nghiệp khoa học của GS.TS Nguyễn Quảng Trường chính là số lượng công bố đồ sộ và những phát hiện mang tính đột phá. Công trình khoa học đầu tiên của ông được đăng tải trên một tạp chí của Anh vào năm 1998, đề cập đến sự suy giảm của các loài lưỡng cư trong rừng sau khai thác. Từ dấu mốc ấy, con đường công bố quốc tế của ông được mở ra, ngày càng dày đặc và có chiều sâu.

Trong gần 30 năm nghiên cứu, GS.TS Nguyễn Quảng Trường đã công bố hơn 470 công trình khoa học, trong đó khoảng 350 bài đăng trên các tạp chí quốc tế uy tín. Đặc biệt, giai đoạn từ năm 2000 đến 2025, ông cùng các đồng nghiệp trong và ngoài nước đã phát hiện, mô tả 160 loài bò sát và lưỡng cư mới cho khoa học, đưa ông trở thành nhà khoa học Việt Nam có nhiều công bố quốc tế nhất về các loài động vật mới.

Không dừng lại ở việc mô tả loài mới, ông còn là người tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen động vật hoang dã nguy cấp. Một trong những đối tượng được ông dành nhiều tâm huyết là Rùa Hồ Gươm. Thông qua việc phân tích mẫu vật tại các bảo tàng trong và ngoài nước, kết hợp khảo sát thực địa ở miền Bắc, ông và cộng sự đã cung cấp những bằng chứng khoa học quan trọng để định danh chính xác loài, cũng như xác định phạm vi phân bố lịch sử của chúng tại Việt Nam.

Gần đây, nhóm nghiên cứu do GS.TS Nguyễn Quảng Trường dẫn dắt tiếp tục ghi dấu ấn với việc áp dụng các phương pháp mới để đánh giá sai khác di truyền giữa các quần thể địa lý và mô tả phân loài Thằn lằn cá sấu Việt Nam. Những kết quả này không chỉ có giá trị học thuật mà còn đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng các chương trình nhân nuôi, tái thả động vật về tự nhiên, đảm bảo tính thuần chủng và tránh lai tạp nguồn gen.

Song song với nghiên cứu, GS.TS Nguyễn Quảng Trường còn đóng góp lớn cho hệ thống chính sách bảo tồn. Ông là chủ biên của Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ Việt Nam xuất bản năm 2024, những tài liệu nền tảng trong việc đánh giá mức độ đe dọa tuyệt chủng của các loài. Bên cạnh đó, ông tham gia soạn thảo, thẩm định hồ sơ của hàng trăm loài động vật để đưa vào Phụ lục CITES, cũng như các danh mục loài hoang dã được bảo vệ trong các nghị định, thông tư của Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Với GS.TS Nguyễn Quảng Trường, nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm hay trang sách.

Đằng sau những con số công bố khoa học ấn tượng của ông là hàng trăm chuyến đi thực địa kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. GS.TS Nguyễn Quảng Trường từng sống 54 ngày liên tục trong rừng khi khảo sát cùng các nhà khoa học Mỹ, đối mặt với điều kiện khắc nghiệt và hiểm nguy thường trực. Nhưng chính trong gian khó ấy, niềm vui khoa học vẫn đến bất ngờ từ những phát hiện nhỏ nhưng giá trị lớn.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường quan niệm, khoa học phải phục vụ thiết thực cho sự phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ tương lai bền vững của thiên nhiên. Chính triết lý ấy đã dẫn dắt ông suốt hành trình dài, từ một chàng sinh viên mê rừng núi đến nhà khoa học Việt Nam ghi dấu ấn đậm nét trên bản đồ khoa học thế giới.