Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững, vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ ngày càng trở nên quan trọng. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ nhiệm vụ phát huy vai trò của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) trong công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với các chủ trương, chính sách lớn của đất nước.

Trao đổi với phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống, Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam TSKH Phan Xuân Dũng đã chia sẻ những đánh giá sâu sắc về vị trí, vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động phản biện xã hội trong thời đại số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo TSKH Phan Xuân Dũng, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội luôn được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của Liên hiệp Hội Việt Nam và các hội thành viên.

“Trong những năm qua, mặc dù toàn hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam thực hiện nhiều thay đổi lớn về tổ chức, phương thức hoạt động theo chủ trương tinh gọn bộ máy, song với tinh thần trách nhiệm cao trước Đảng, Nhà nước và đội ngũ trí thức cả nước, chúng tôi vẫn duy trì và không ngừng nâng cao chất lượng công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội”, TSKH Phan Xuân Dũng nhấn mạnh.

Thực tiễn cho thấy, Liên hiệp Hội Việt Nam đã tham gia tích cực vào nhiều vấn đề chiến lược của đất nước. Nổi bật là việc tổ chức các hội thảo góp ý Văn kiện Đại hội XIV của Đảng; góp ý cho chương trình Nghị sự của các Kỳ họp Quốc hội; tham gia ý kiến sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật như Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI), Luật Xây dựng (sửa đổi), Luật Đường sắt (sửa đổi) và nhiều chính sách lớn khác.

Theo Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam, thông qua những hoạt động này, vai trò của Liên hiệp Hội ngày càng được khẳng định là cầu nối quan trọng giữa đội ngũ trí thức, nhà khoa học với các cơ quan lãnh đạo của Đảng, Nhà nước và Quốc hội.

“Các ý kiến phản biện khoa học không chỉ góp phần làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của chính sách mà còn giúp nhận diện sớm những bất cập, khoảng trống hoặc rủi ro trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Đây chính là giá trị cốt lõi của phản biện xã hội”, TSKH Phan Xuân Dũng khẳng định.

Một trong những lợi thế nổi bật của Liên hiệp Hội Việt Nam là khả năng tập hợp đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ đông đảo, đa ngành, đa lĩnh vực trên phạm vi cả nước.

Theo TSKH Phan Xuân Dũng, các hội ngành toàn quốc và Liên hiệp Hội địa phương thời gian qua đã có nhiều đổi mới, sáng tạo trong triển khai hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Nội dung phản biện ngày càng đi vào chiều sâu, bám sát yêu cầu phát triển của từng ngành, từng địa phương.

“Nhiều hội thành viên đã quy tụ được lực lượng chuyên gia đầu ngành, giàu kinh nghiệm thực tiễn, có tâm huyết và trách nhiệm xã hội cao. Đây là nguồn lực trí tuệ vô cùng quý giá để tham gia đóng góp cho quá trình hoạch định chính sách và phát triển đất nước”, ông cho biết.

Không chỉ phản biện các dự thảo luật, chương trình, đề án phát triển kinh tế - xã hội, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong hệ thống Liên hiệp Hội còn tham gia tư vấn nhiều vấn đề mới nổi như chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, ứng phó biến đổi khí hậu, quản trị dữ liệu và phát triển AI.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực quan trọng hàng đầu để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong hệ thống Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) được đặt trước những kỳ vọng lớn lao hơn bao giờ hết.

Theo TSKH Phan Xuân Dũng, không chỉ dừng lại ở vai trò tư vấn, phản biện và giám định xã hội, đội ngũ trí thức VUSTA được kỳ vọng trở thành lực lượng tiên phong trong việc cung cấp các luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách, dự báo xu hướng phát triển và tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước. Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, yêu cầu đặt ra đối với giới trí thức không chỉ là nghiên cứu khoa học mà còn phải góp phần định hình các chiến lược phát triển dài hạn dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

Hiện, nhiều vấn đề phát triển hiện nay có tính liên ngành, phức hợp và tác động sâu rộng đến kinh tế, xã hội, môi trường cũng như an ninh quốc gia. Từ chuyển đổi năng lượng, bảo đảm an ninh nguồn nước, thích ứng biến đổi khí hậu, phát triển đô thị thông minh đến quản trị không gian số và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, tất cả đều đòi hỏi sự tham gia của đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, có khả năng tiếp cận đa chiều và đưa ra các giải pháp khoa học mang tính thực tiễn. Đây chính là lợi thế nổi bật của VUSTA với mạng lưới hàng triệu trí thức, chuyên gia, nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trên phạm vi cả nước.

Với truyền thống tập hợp, đoàn kết và phát huy sức sáng tạo của đội ngũ trí thức Việt Nam, Liên hiệp Hội Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục khẳng định vị thế là mái nhà chung của giới khoa học, là cầu nối hiệu quả giữa tri thức với thực tiễn và là lực lượng nòng cốt đóng góp vào sự nghiệp xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên phát triển mới.

Đề cập đến định hướng thời gian tới, TSKH Phan Xuân Dũng cho rằng Nghị quyết số 57-NQ/TW đã mở ra không gian phát triển rất lớn cho hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp Hội Việt Nam.

Để đáp ứng yêu cầu mới, công tác phản biện cần được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương pháp triển khai.

Liên hiệp Hội Việt Nam cần xây dựng các tổ chuyên gia liên ngành, kết nối các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết những vấn đề của phát triển. Đồng thời, cần xây dựng quy trình phản biện khoa học chặt chẽ, chuẩn hóa theo các thông lệ quốc tế; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu; đổi mới hình thức tham vấn cộng đồng và nâng cao tính công khai, minh bạch của hoạt động phản biện.

TSKH Phan Xuân Dũng nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi hơn để các hội thành viên và đội ngũ nhà khoa học tham gia phản biện chính sách.

“Muốn phát huy được trí tuệ của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ thì phải có cơ chế phù hợp, bảo đảm tính độc lập, khách quan và sự tôn trọng đối với các ý kiến khoa học”, ông nêu quan điểm.

Theo Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam, cần có chính sách khuyến khích và đãi ngộ tương xứng đối với các chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động phản biện xã hội, bởi đây là công việc đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, nhiều thời gian nghiên cứu và trách nhiệm lớn đối với cộng đồng.

“Đầu tư cho hoạt động phản biện khoa học thực chất là đầu tư cho chất lượng của các quyết sách phát triển. Khi tiếng nói của trí thức được lắng nghe, các chủ trương, chính sách sẽ có cơ sở khoa học vững chắc hơn, tính khả thi cao hơn và nhận được sự đồng thuận xã hội lớn hơn”, TSKH Phan Xuân Dũng khẳng định.

Trong bối cảnh đất nước đang triển khai những chủ trương chiến lược về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam tiếp tục được kỳ vọng phát huy vai trò là lực lượng phản biện chiến lược, góp phần cung cấp luận cứ khoa học, nâng cao chất lượng hoạch định chính sách và tạo nền tảng tri thức cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.