Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 38 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản và kiểm ngư, với định hướng siết chặt toàn bộ chuỗi khai thác, giám sát, tiêu thụ nhằm đáp ứng yêu cầu chống khai thác bất hợp pháp (IUU) theo khuyến nghị của Ủy ban châu Âu.
Dự thảo cho thấy bước chuyển mạnh trong cách tiếp cận, khi nâng trần xử phạt lên mức cao nhất từ trước tới nay, đồng thời mở rộng đối tượng chịu trách nhiệm, không chỉ dừng ở ngư dân mà bao trùm cả hệ thống cảng cá, doanh nghiệp và đơn vị cung cấp dịch vụ liên quan.
Một trong những điểm nổi bật là mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân được nâng lên tới 1 tỷ đồng, trong khi tổ chức vi phạm có thể bị phạt gấp đôi, lên mức 2 tỷ đồng.
Cụ thể, mức phạt từ 800 triệu đến 1 tỷ đồng áp dụng đối với các hành vi như khai thác thủy sản tại vùng biển nước ngoài khi không có giấy phép hoặc chấp thuận hợp pháp, sử dụng tàu cá không quốc tịch, tàu nước ngoài hoạt động trái phép trong vùng biển Việt Nam, khai thác sai quy định tại vùng biển thuộc quản lý của tổ chức nghề cá khu vực, tái phạm các hành vi che giấu, giả mạo hoặc hủy chứng cứ vi phạm IUU.
Ở cấp độ thấp hơn nhưng mức phạt cũng rất nặng; cụ thể, những hành vi vượt vùng khai thác, hoạt động không có giấy phép, tiếp tay hoặc hỗ trợ tàu cá vi phạm, vô hiệu hóa thiết bị giám sát hành trình nhiều lần… bị xử phạt đến vài trăm triệu đồng.
Dự thảo đồng thời làm rõ nguyên tắc xử phạt trực tiếp cả chủ tàu và thuyền trưởng, khắc phục tình trạng né tránh trách nhiệm vốn tồn tại trong thực tế.
Đáng chú ý, nhóm hành vi vi phạm nghiêm trọng liên quan đến thiết bị giám sát hành trình (VMS) được bổ sung và nâng mức xử phạt lên rất cao. Các hành vi như tháo gỡ, vô hiệu hóa thiết bị, không duy trì tín hiệu, hoặc không đưa tàu về bờ khi mất kết nối quá thời hạn có thể bị phạt tới 1 tỷ đồng, kèm theo tước giấy phép, tịch thu phương tiện hoặc sản phẩm khai thác. Đây là những vi phạm cốt lõi từng khiến Việt Nam bị cảnh báo “thẻ vàng”.
Bên cạnh đó, việc khai báo điện tử qua Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản (eCDT) lần đầu được đưa vào khung xử phạt rõ ràng. Thuyền trưởng không khai báo sản lượng hoặc khai báo không đầy đủ sẽ bị xử phạt theo quy mô tàu; các tổ chức thu mua, chế biến vi phạm cũng bị xử lý đến 30 triệu đồng.
Không dừng ở khâu khai thác, dự thảo mở rộng kiểm soát sang cả hệ thống cảng cá - mắt xích then chốt trong xác nhận nguồn gốc thủy sản.
Những hành vi như không thông báo trước khi tàu cập/rời cảng, không vào cảng chỉ định để bốc dỡ, khai báo sai sản lượng hoặc xác nhận vượt sản lượng khai thác đều bị xử phạt. Đặc biệt, việc để tàu cá khai thác bất hợp pháp bốc dỡ tại cảng có thể bị phạt tới 70 triệu đồng, kèm theo nguy cơ đình chỉ hoạt động cảng .
Ở khâu quản lý tàu, dự thảo bổ sung nhiều chế tài mạnh như tịch thu tàu không đăng ký, buộc phá dỡ tàu đóng mới trái phép hoặc không đúng hồ sơ, đồng thời tăng mức phạt đối với hành vi không đánh dấu, ghi sai số đăng ký. Mục tiêu là làm sạch đội tàu, đưa toàn bộ phương tiện vào diện kiểm soát.
Đáng chú ý, trách nhiệm không chỉ dừng ở chủ tàu mà còn mở rộng sang các đơn vị cung cấp thiết bị giám sát hành trình và dịch vụ vệ tinh. Các vi phạm về kỹ thuật, dữ liệu hay kết nối có thể bị phạt tới hàng trăm triệu đồng, nhằm bịt kín các “lỗ hổng công nghệ” từng bị lợi dụng.
Dự thảo cũng bổ sung cơ chế xử lý vi phạm dựa trên chứng cứ từ nước ngoài, như bản án, xác nhận của cơ quan ngoại giao, qua đó cho phép xử lý các hành vi vi phạm vùng biển quốc tế.
