Theo tìm hiểu của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, công nghệ báo chí số, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn dừng ở vai trò thử nghiệm, mà tiến hóa, thâm nhập sâu hơn và trở thành "hệ điều hành" cốt lõi định hình lại toàn bộ hạ tầng số của các cơ quan báo chí. Từ đầu năm 2026, việc ứng dụng công nghệ số và AI trong quy trình hoạt động báo chí kéo các cơ quan báo chí, tạp chí phụ thuộc vào thuật toán, các công cụ trả lời trực tiếp. Điều này đặt ra những thách thức về mô hình toà soạn, đạo đức nghề nghiệp và bản quyền dữ liệu.

Không dừng mua sắm CMS… mà đầu tư mạnh công nghệ kết nối AI tạo sinh

Nhiều năm qua, không ít cơ quan báo chí tập trung đầu tư vào hệ thống quản trị nội dung (CMS), máy chủ, thiết bị sản xuất đa phương tiện hay các giải pháp số hóa quy trình xuất bản. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI tạo sinh phát triển với tốc độ chưa từng có, việc sở hữu một hệ thống CMS hiện đại đã không còn là lợi thế cạnh tranh mang tính quyết định.

Nhà báo Lê Quốc Minh, Uỷ viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Báo Nhân dân, Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhận định: “Báo chí nên mạnh dạn sử dụng AI và có chiến lược AI cụ thể. Con đường này là không phải bàn cãi. Tuy nhiên, nếu không nắm quyền chủ động, thì AI sẽ đẩy báo chí đến chỗ suy vong”.

Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cũng khuyến nghị chất lượng nội dung sẽ là yếu tố then chốt trong kỷ nguyên mới. Báo chí phải tập trung vào các sản phẩm có giá trị thật sự, khác biệt rõ rệt so với thông tin tổng hợp từ AI.

“AI sẽ không dìm ai, nhưng nó sẽ kéo tụt những ai không chủ động học hỏi và thay đổi. Ngược lại, những nhà báo biết tận dụng AI sẽ trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết”, ông Bùi Công Duyến, Giám đốc sản phẩm Toà soạn hội tụ ONECMS cho biết.

Từ năm ngoái, khi các rào cản về chi phí điện toán và khả năng tích hợp API được tháo gỡ, các cơ quan báo chí bắt đầu âm thầm xây dựng lại kiến trúc hạ tầng số, không dừng lại ở việc mua sắm các phần mềm quản lý tòa soạn (CMS) truyền thống, mà đầu tư mạnh các cụm máy chủ lưu trữ dữ liệu khổng lồ, thiết kế các luồng dữ liệu để kết nối trực tiếp với các mô hình AI tạo sinh.

Hiện nay, sự chuyển dịch này hoàn tất, đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử: AI không còn là một tính năng "thêm thắt" nằm ở lớp giao diện ngoài, mà đã ăn sâu vào lớp lõi, trở thành hệ điều hành vận hành toàn bộ vòng đời của một tác phẩm báo chí.

Một cơ quan báo chí chỉ dừng lại ở việc mua sắm CMS hoặc thuê sử dụng các công cụ AI bên ngoài sẽ luôn đứng trước nguy cơ phụ thuộc vào nền tảng công nghệ của người khác. Khi đó, dữ liệu báo chí, quy trình sản xuất nội dung và thậm chí lợi thế cạnh tranh có thể bị chi phối bởi các nhà cung cấp công nghệ.

Ngược lại, những cơ quan báo chí đầu tư bài bản vào hạ tầng dữ liệu, xây dựng kho dữ liệu số tập trung, phát triển nền tảng AI kết nối với CMS, hệ thống xuất bản đa nền tảng và các công cụ phân tích hành vi độc giả sẽ từng bước hình thành năng lực tự chủ công nghệ. Đây chính là điều kiện tiên quyết để xây dựng tòa soạn AI hiện đại, nơi công nghệ hỗ trợ con người tạo ra những sản phẩm báo chí chất lượng cao hơn, nhanh hơn và chính xác hơn.

Khoảng cách giữa các cơ quan báo chí… được xác lập bằng năng lực xây dựng AI Newsroom

Vấn đề cốt lõi hiện nay là khả năng kết nối, tích hợp và làm chủ hệ sinh thái AI tạo sinh trên nền tảng dữ liệu báo chí của chính mình.

Nếu dữ liệu là “mỏ vàng” của nền kinh tế số thì dữ liệu báo chí là “mỏ tri thức” của xã hội số. Giá trị lớn nhất không nằm ở phần mềm hay hạ tầng phần cứng, mà nằm ở khả năng khai thác kho dữ liệu để tạo ra các sản phẩm nội dung mới, dịch vụ thông tin mới và các mô hình tri thức số phục vụ độc giả.

“Trong tương lai gần, khoảng cách giữa các cơ quan báo chí sẽ không được đo bằng số lượng phóng viên hay số bài viết xuất bản mỗi ngày, mà bằng năng lực xây dựng AI Newsroom, khả năng huấn luyện các mô hình AI trên dữ liệu riêng, tự động hóa quy trình sản xuất nội dung và phát triển các trợ lý AI chuyên biệt cho từng lĩnh vực thông tin”, chuyên gia công nghệ Bùi Trung Hiếu (Công ty TNHH Giải pháp phần mềm MFITE.

Theo ông Bùi Trung Hiếu, các hệ thống phần mềm CMS được cải tiến, nâng cấp trên cơ sở tích hợp hàng loạt công nghệ báo chí hiện đại, chẳng hạn như AI có thể đơn giản là một nút bấm, nhưng đằng sau chứa đựng cả một hệ thống tinh vi với những model ngôn ngữ được tinh chỉnh phức tạp - vừa giữ được sự mềm mại, uyển chuyển trong câu chữ, vừa có thể tuân thủ những nguyên tắc báo chí khắt khe.

Cuộc đua xây dựng hạ tầng AI trong báo chí không diễn ra trong một không gian mạng, mà chịu sự chi phối mạnh mẽ của các yếu tố pháp lý và địa chính trị toàn cầu. Khi AI xử lý lượng dữ liệu khổng lồ, trong đó có vô số thông tin cá nhân, dữ liệu nhạy cảm, nguồn tin mật và tài sản trí tuệ, vấn đề an ninh không gian mạng trở thành mối quan tâm hàng đầu, mang tầm vóc của một vấn đề an ninh quốc gia.

Ông Hiếu cho rằng, các cơ quan báo chí hiện nay phải đối mặt với nguy cơ bị tấn công bởi các mã độc tự biến hình do AI tạo ra, hay các chiến dịch deepfake nhằm thao túng thông tin, giả mạo phát ngôn của lãnh đạo các cấp… Các toà soạn cần tuân thủ quy định về an ninh mạng để bảo vệ nguồn tin, dữ liệu tòa soạn và tính chính danh của các sản phẩm AI tạo ra.

Làm chủ công nghệ… có lợi thế cạnh tranh, không phụ thuộc

“Một cơ quan báo chí chỉ dừng lại ở việc mua sắm CMS hoặc thuê sử dụng các công cụ AI bên ngoài sẽ luôn đứng trước nguy cơ phụ thuộc vào nền tảng công nghệ của người khác. Khi đó, dữ liệu báo chí, quy trình sản xuất nội dung và thậm chí lợi thế cạnh tranh có thể bị chi phối bởi các nhà cung cấp công nghệ”, chuyên gia công nghệ Bùi Trung Hiếu nêu quan điểm.

Ở diễn biến ngược lại, những cơ quan báo chí đầu tư bài bản vào hạ tầng dữ liệu, xây dựng kho dữ liệu số tập trung, phát triển nền tảng AI kết nối với CMS, hệ thống xuất bản đa nền tảng và các công cụ phân tích hành vi độc giả sẽ từng bước hình thành năng lực tự chủ công nghệ. Đây chính là điều kiện tiên quyết để xây dựng tòa soạn AI hiện đại, nơi công nghệ hỗ trợ con người tạo ra những sản phẩm báo chí chất lượng cao hơn, nhanh hơn và chính xác hơn.

Trong kỷ nguyên AI, những người chỉ sử dụng công nghệ sẽ phải chấp nhận đi sau. Những người làm chủ công nghệ sẽ dẫn đầu cuộc chơi vì sử dụng sức mạnh của hạ tầng số để giải phóng con người khỏi những gánh nặng cơ học, từ đó tập trung toàn lực vào việc theo đuổi sự thật, bảo vệ công lý và kết nối nhân văn.

AI có thể làm chủ hạ tầng số, nhưng chỉ có con người mới có thể làm chủ linh hồn của báo chí. Sự tồn tại và phát triển bền vững của ngành truyền thông trong kỷ nguyên mới phụ thuộc hoàn toàn vào việc các cơ quan báo chí có giữ được sự cân bằng mong manh nhưng vĩ đại đó hay không.

​