Khi các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái làm gián đoạn sản xuất năng lượng trên khắp Vịnh Ba Tư, các chuyên gia cảnh báo rằng nước, chứ không phải dầu mỏ, mới là nguồn tài nguyên đang bị đe dọa lớn nhất tại khu vực giàu năng lượng nhưng khô hạn này.

Hàng trăm nhà máy khử mặn nằm dọc bờ biển Vịnh Ba Tư, khiến các hệ thống cung cấp nước cho hàng triệu người dân trở thành mục tiêu trong tầm bắn của tên lửa hoặc máy bay không người lái từ Iran. Nếu không có các nhà máy này, các thành phố lớn sẽ không thể duy trì dân số hiện tại.

Dấu hiệu rủi ro ban đầu

Tại Kuwait, khoảng 90% nước uống đến từ khử mặn, con số này ở Oman là khoảng 86% và ở Ả Rập Xê Út là khoảng 70%. Công nghệ này loại bỏ muối khỏi nước biển — phổ biến nhất là bằng cách đẩy nước qua các màng siêu mịn trong quy trình gọi là thẩm thấu ngược — để tạo ra nước ngọt phục vụ cho các thành phố, khách sạn, công nghiệp và một phần nông nghiệp tại một trong những khu vực khô hạn nhất thế giới.

Đối với người dân ngoài Trung Đông, mối quan tâm chính về cuộc chiến với Iran là tác động đến giá năng lượng. Khu vực Vịnh sản xuất khoảng một phần ba lượng dầu thô xuất khẩu toàn cầu và doanh thu từ năng lượng là trụ cột của các nền kinh tế quốc gia.

Giao tranh đã khiến hoạt động vận chuyển tàu chở dầu qua các tuyến đường biển trọng yếu bị đình trệ và làm gián đoạn hoạt động tại các cảng, buộc một số nhà sản xuất phải hạn chế xuất khẩu khi các bể chứa đầy.

Tuy nhiên, hạ tầng đảm bảo nguồn nước uống cho các thành phố vùng Vịnh cũng dễ bị tổn thương không kém.

“Mọi người thường nghĩ về Ả Rập Xê Út và các nước láng giềng như những quốc gia dầu mỏ. Nhưng tôi gọi họ là các vương quốc nước mặn. Họ là những siêu cường nước nhân tạo vận hành bằng nhiên liệu hóa thạch,” ông Michael Christopher Low, Giám đốc Trung tâm Trung Đông thuộc Đại học Utah (Mỹ) nhận định. “Đây vừa là thành tựu vĩ đại của thế kỷ 20, vừa là một dạng dễ bị tổn thương nhất định.”

Cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2 với các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đã đưa giao tranh đến gần các cơ sở hạ tầng khử mặn trọng yếu.

Ngày 2/3, các đợt tấn công của Iran vào cảng Jebel Ali ở Dubai đã rơi cách một trong những nhà máy khử mặn lớn nhất thế giới chỉ khoảng 19 km, nơi sản xuất phần lớn nước uống cho thành phố này.

Thiệt hại cũng được ghi nhận tại tổ hợp điện và nước Fujairah F1 ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), cũng như tại nhà máy khử mặn Doha West ở Kuwait.

Theo các chuyên gia, thiệt hại tại hai cơ sở này dường như là hậu quả của các cuộc tấn công vào cảng gần đó hoặc mảnh vỡ từ máy bay không người lái bị đánh chặn, và hiện chưa có nhiều bằng chứng cho thấy Iran cố ý nhắm vào các cơ sở xử lý nước.

Nhiều nhà máy khử mặn ở vùng Vịnh được tích hợp vật lý với các nhà máy điện dưới dạng cơ sở đồng phát, nghĩa là các cuộc tấn công vào hạ tầng điện cũng có thể làm gián đoạn sản xuất nước.

Ngay cả khi các nhà máy này kết nối với lưới điện quốc gia và có tuyến cung cấp dự phòng, sự cố vẫn có thể lan rộng trong các hệ thống liên kết, theo ông David Michel, chuyên gia cấp cao về an ninh nguồn nước tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).

“Đây là một chiến thuật phi đối xứng,” ông nói. “Iran không có khả năng đáp trả Mỹ và Israel tương xứng, nhưng họ có thể gây tổn thất cho các quốc gia vùng Vịnh để buộc họ can thiệp hoặc kêu gọi chấm dứt xung đột.”

Các nhà máy khử mặn có nhiều giai đoạn — hệ thống lấy nước, cơ sở xử lý, nguồn cung năng lượng — và bất kỳ phần nào trong chuỗi này bị hư hại đều có thể làm gián đoạn sản xuất, theo ông Ed Cullinane, biên tập viên khu vực Trung Đông của Global Water Intelligence, đơn vị xuất bản chuyên ngành nước.

“Không có tài sản nào trong số này được bảo vệ tốt hơn các khu vực đô thị hiện đang bị tấn công bằng tên lửa đạn đạo hoặc máy bay không người lái,” ông Cullinane nhận định.

Mối lo ngại kéo dài

Các chính phủ vùng Vịnh và giới chức Mỹ từ lâu đã nhận thức được rủi ro mà các hệ thống này gây ra đối với ổn định khu vực: nếu các nhà máy khử mặn lớn bị ngừng hoạt động, một số thành phố có thể mất phần lớn nguồn nước uống chỉ trong vài ngày.

Một phân tích của CIA năm 2010 cảnh báo các cuộc tấn công vào cơ sở khử mặn có thể gây ra khủng hoảng quốc gia tại nhiều nước vùng Vịnh, và nếu thiết bị trọng yếu bị phá hủy, tình trạng mất nước có thể kéo dài hàng tháng.

Báo cáo cho biết hơn 90% nước khử mặn của vùng Vịnh đến từ chỉ 56 nhà máy, và “mỗi nhà máy trọng yếu này đều cực kỳ dễ bị phá hoại hoặc tấn công quân sự.”

Một bức điện ngoại giao Mỹ bị rò rỉ năm 2008 cảnh báo thủ đô Riyadh của Ả Rập Xê Út “sẽ phải sơ tán trong vòng một tuần” nếu nhà máy khử mặn Jubail trên bờ Vịnh hoặc các đường ống dẫn nước, hạ tầng điện liên quan bị hư hại nghiêm trọng.

Kể từ đó, Ả Rập Xê Út đã đầu tư vào mạng lưới đường ống, hồ chứa và các biện pháp dự phòng khác nhằm giảm thiểu gián đoạn ngắn hạn, UAE cũng vậy. Tuy nhiên, các quốc gia nhỏ hơn như Bahrain, Qatar và Kuwait lại có ít nguồn dự phòng hơn.

Khi đại dương ấm lên làm tăng khả năng và cường độ của các cơn lốc xoáy ở biển Ả Rập, đồng thời tăng nguy cơ đổ bộ vào bán đảo Ả Rập, triều cường và mưa lớn cực đoan có thể làm quá tải hệ thống thoát nước và gây hư hại cho các nhà máy khử mặn ven biển.

Bản thân các nhà máy này cũng góp phần vào vấn đề. Khử mặn tiêu tốn nhiều năng lượng, với các nhà máy trên toàn cầu phát thải từ 500 đến 850 triệu tấn khí carbon mỗi năm, gần bằng khoảng 880 triệu tấn phát thải của toàn bộ ngành hàng không thế giới.

Sản phẩm phụ của khử mặn là nước muối đậm đặc thường được xả trở lại đại dương, có thể gây hại cho môi trường đáy biển và rạn san hô, trong khi hệ thống lấy nước có thể hút và giết chết ấu trùng cá, sinh vật phù du và các sinh vật khác ở đáy chuỗi thức ăn biển.

Khi biến đổi khí hậu làm gia tăng hạn hán, phá vỡ quy luật mưa và thúc đẩy cháy rừng, khử mặn dự kiến sẽ mở rộng ở nhiều nơi trên thế giới.

Mối đe dọa không chỉ là giả định

Trong cuộc xâm lược Kuwait năm 1990-1991 và Chiến tranh vùng Vịnh sau đó, lực lượng Iraq đã phá hoại các nhà máy điện và khử mặn khi rút lui, theo ông Low của Đại học Utah. Đồng thời, hàng triệu thùng dầu thô bị cố ý xả ra Vịnh Ba Tư, tạo nên một trong những vụ tràn dầu lớn nhất lịch sử.

Lớp dầu khổng lồ này đe dọa làm ô nhiễm các đường ống lấy nước biển của các nhà máy khử mặn trong khu vực. Công nhân đã phải khẩn trương triển khai phao chắn bảo vệ quanh các van lấy nước của các cơ sở lớn.

Thiệt hại khiến Kuwait gần như không còn nước ngọt và phải phụ thuộc vào nguồn nước cứu trợ khẩn cấp. Quá trình phục hồi hoàn toàn kéo dài nhiều năm.

Gần đây hơn, lực lượng Houthi ở Yemen đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở khử mặn của Ả Rập Xê Út trong bối cảnh căng thẳng khu vực.

Các sự kiện này cho thấy sự xói mòn rộng hơn của các quy tắc lâu đời về việc không tấn công hạ tầng dân sự, ông Michel nhận định, đồng thời dẫn chứng các cuộc xung đột ở Ukraine, Gaza và Iraq.

Luật nhân đạo quốc tế, bao gồm các quy định của Công ước Geneva, nghiêm cấm tấn công hạ tầng dân sự thiết yếu cho sự sống còn của dân cư, bao gồm các cơ sở cung cấp nước uống.

Khả năng bị tấn công mạng gây hại đối với hạ tầng nước ngày càng được quan tâm. Trong các năm 2023 và 2024, giới chức Mỹ cáo buộc các nhóm thân Iran đã tấn công vào một số hệ thống cấp nước của Mỹ.

Sau năm thứ năm liên tiếp hạn hán nghiêm trọng, mực nước tại năm hồ chứa của Tehran giảm xuống chỉ còn khoảng 10% công suất, khiến Tổng thống Masoud Pezeshkian cảnh báo thủ đô có thể phải sơ tán.

Khác với nhiều quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc lớn vào khử mặn, Iran vẫn chủ yếu lấy nước từ sông, hồ chứa và các tầng ngầm đã cạn kiệt. Nước này chỉ vận hành một số ít nhà máy khử mặn, đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu quốc gia.

Iran đang chạy đua mở rộng khử mặn dọc bờ biển phía nam và bơm một phần nước vào đất liền, nhưng hạn chế về hạ tầng, chi phí năng lượng và các lệnh trừng phạt quốc tế đã khiến quy mô mở rộng bị hạn chế nghiêm trọng.

“Họ đã từng nghĩ đến việc sơ tán thủ đô vào mùa hè năm ngoái,” ông Cullinane của Global Water Intelligence cho biết. “Tôi không dám tưởng tượng mùa hè này sẽ ra sao khi vừa phải hứng chịu hỏa lực liên tục, vừa đối mặt với thảm họa kinh tế kéo dài và khủng hoảng nước nghiêm trọng.”