Tháng 5 năm 53 TCN, tại Carrhae, thuộc vùng Lưỡng Hà, quân đội La Mã dưới quyền Marcus Licinius Crassus đối đầu với người Parthia do tướng Surena chỉ huy. Quân La Mã đông hơn rất nhiều, nhưng lại bị đánh bại bởi chiến thuật đặc biệt hiệu quả của đối phương: kỵ binh cung thủ liên tục bắn từ xa, trong khi các kỵ binh thiết giáp Parthia chờ thời cơ tung đòn quyết định. Crassus thất bại, con trai ông tử trận, còn chính Crassus bị giết trong cuộc thương lượng sau đó.

Ảnh: armmuseum

Điều khiến Carrhae trở thành một trong những bí ẩn hấp dẫn nhất lịch sử quân sự không chỉ nằm ở thất bại ấy. Khoảng 10.000 lính La Mã bị bắt làm tù binh và được đưa tới Alexandria Margiana, vùng Marv, ngày nay ở Turkmenistan, gần biên giới phía đông của Đế quốc Parthia. Theo các nguồn cổ đại, họ được định cư tại đây và có thể đã phục vụ Parthia, thậm chí kết hôn với phụ nữ địa phương.

Rồi câu chuyện trở nên kỳ lạ.

Khoảng 17 năm sau, vào năm 36 TCN, quân nhà Hán Trung Quốc tiến đánh thủ lĩnh Hung Nô Zhizhi Chanyu tại khu vực Trung Á. Sử liệu Trung Quốc mô tả một nhóm khoảng một trăm chiến binh sử dụng một đội hình đặc biệt được gọi là “đội hình vảy cá”. Năm 1940, học giả Homer H. Dubs đưa ra giả thuyết rằng đây có thể là những lính La Mã từng bị bắt tại Carrhae, bởi đội hình này khiến ông liên tưởng tới testudo, chiến thuật “rùa” nổi tiếng của quân đoàn La Mã.

Ảnh: roman-empire.net

Theo giả thuyết ấy, những người lính La Mã đã được đưa dần về phía Đông, trở thành lính đánh thuê hoặc quân đội biên phòng, rồi cuối cùng có thể định cư tại Ly Kiền (Liqian), một địa danh ở Cam Túc, Trung Quốc. Câu chuyện càng hấp dẫn khi nhiều thế kỷ sau, người dân địa phương từng được mô tả là có những đặc điểm ngoại hình “giống châu Âu”. Từ đó xuất hiện huyền thoại về một “ngôi làng La Mã” giữa Trung Quốc.

Nhưng đây chính là lúc lịch sử cần được tách khỏi huyền thoại. Chưa có bằng chứng khảo cổ đủ mạnh chứng minh những người ở Ly Kiền là hậu duệ của quân La Mã. Không tìm thấy hệ thống tiền xu, vũ khí hay dấu tích quân sự La Mã đủ thuyết phục tại địa điểm này, và phần lớn các sử gia hiện nay không chấp nhận giả thuyết của Dubs như một sự thật lịch sử.

Điều gần như chắc chắn là một phần tù binh Carrhae đã được đưa tới vùng biên giới phía Đông của Parthia. Còn họ đã sống, chiến đấu và chết ở đâu sau đó vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.

Có thể những người lính ấy không bao giờ tới Trung Quốc. Nhưng cũng có thể, sau khi đánh mất quê hương trong một trận chiến cách xa hàng nghìn kilomet, họ đã trở thành những người La Mã đầu tiên nhìn thấy những nền văn minh ở tận phía bên kia thế giới cổ đại.

Và chính khoảng trống ấy đã biến “quân đoàn mất tích của Crassus” thành một trong những bí ẩn dai dẳng nhất của lịch sử La Mã.