Sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng năm 938 đã mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Khi nhắc đến chiến công này, người ta thường nhớ ngay đến trận địa cọc gỗ nổi tiếng trên dòng Bạch Đằng. Tuy nhiên, bên cạnh thủy chiến, một yếu tố quân sự quan trọng khác thường ít được chú ý là vai trò của voi chiến.

Dù các thư tịch cổ không mô tả chi tiết quy mô lực lượng voi của Ngô Quyền, nhiều căn cứ lịch sử cho thấy voi chiến đã góp phần đáng kể trong quá trình xây dựng lực lượng quân sự, đối đầu với quân Nam Hán trên bộ và củng cố ưu thế của quân đội bản địa trong giai đoạn chuyển tiếp từ thời Bắc thuộc sang thời kỳ độc lập.

Biểu tượng bất diệt của tinh thần kháng chiến

Ngược dòng thời gian, việc sử dụng voi trong chiến tranh đã xuất hiện ở vùng đất Việt Nam từ rất sớm. Điều kiện tự nhiên với những cánh rừng nhiệt đới rộng lớn tạo điều kiện thuận lợi để người Việt cổ thuần dưỡng voi. Ngay từ thời Hai Bà Trưng vào thế kỷ I, hình tượng cưỡi voi ra trận đã trở thành biểu tượng bất diệt của tinh thần kháng chiến. Qua nhiều thế kỷ, voi tiếp tục được sử dụng trong quân đội của các thủ lĩnh bản địa, đặc biệt ở những khu vực trung du và miền núi, nơi nguồn voi rừng còn dồi dào.

Đến đầu thế kỷ X, sau khi họ Khúc và Dương Đình Nghệ từng bước giành quyền tự chủ, lực lượng quân sự của người Việt đã có điều kiện phát triển tương đối độc lập với mô hình quân đội Trung Hoa. Ngô Quyền, vốn là con rể và cũng là một vị tướng tài của Dương Đình Nghệ, kế thừa một lực lượng quân đội khá hoàn chỉnh. Sau khi đánh bại Kiều Công Tiễn năm 938, ông nhanh chóng chuẩn bị đối phó với cuộc xâm lược quy mô lớn của Nam Hán.

Quân Nam Hán vốn nổi tiếng với sức mạnh hải quân. Đạo quân chủ lực do Hoằng Tháo chỉ huy tiến vào lãnh thổ Đại Việt bằng đường biển rồi theo hệ thống sông tiến sâu vào nội địa. Tuy nhiên, để bảo vệ căn cứ hậu phương, kiểm soát các tuyến đường bộ cũng như ngăn chặn những mũi tiến công có thể đổ bộ từ cửa biển, quân đội của Ngô Quyền không chỉ dựa vào lực lượng thủy binh mà còn duy trì bộ binh và voi chiến.

Trong điều kiện chiến tranh thời trung đại, voi chiến là phương tiện tạo ưu thế rất lớn trên chiến trường bộ. Một con voi trưởng thành có thể cao trên 3m, nặng từ 3 đến 5 tấn, mang theo quản tượng cùng các chiến binh sử dụng giáo, lao hoặc cung tên. Khi xung phong, đàn voi tạo nên sức ép tâm lý mạnh mẽ đối với bộ binh đối phương. Đối với quân Nam Hán, vốn quen tác chiến trên đồng bằng Hoa Nam và ít phải đối mặt với những đội tượng binh quy mô lớn, voi chiến của người Việt chắc chắn là một lực lượng đáng gờm.

Mặc dù không có ghi chép trực tiếp về việc voi tham gia trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tượng binh đã đảm nhiệm các nhiệm vụ quan trọng trước và sau trận đánh. Trong quá trình chuẩn bị, voi có thể được sử dụng để vận chuyển những thân gỗ lớn dùng làm cọc, kéo vật liệu qua những khu vực rừng ngập nước hoặc mở đường trong các cánh rừng ven sông. Với sức kéo vượt trội, voi đặc biệt hữu ích trong những công việc mà sức người khó đảm đương.

Khi trận Bạch Đằng diễn ra, trọng tâm chiến đấu chuyển sang mặt nước. Tuy nhiên, trên các bờ sông và vùng cửa biển, lực lượng bộ binh cùng voi chiến có khả năng đóng vai trò bảo vệ các trận địa phục kích, ngăn quân Nam Hán đổ bộ hoặc truy kích những toán quân tháo chạy. Sau khi đoàn chiến thuyền của Hoằng Tháo mắc cạn trên bãi cọc, quân Việt đồng loạt từ nhiều hướng tiến công. Nếu có những đơn vị tượng binh phối hợp trên bộ, chúng sẽ tạo nên thế bao vây toàn diện, khiến quân Nam Hán không còn cơ hội tổ chức phản công hay rút lui có trật tự.

Voi là biểu tượng của sức mạnh quê hương

Một khía cạnh quan trọng khác là giá trị tâm lý của voi chiến. Trong chiến tranh cổ đại và trung đại, yếu tố tinh thần thường quyết định thành bại không kém số lượng binh lính. Những đàn voi được trang bị áo giáp, mang theo cờ hiệu và tiếng trống trận có thể khiến đối phương dao động ngay trước khi giao chiến. Đối với quân sĩ người Việt, voi còn là biểu tượng của sức mạnh quê hương, góp phần nâng cao sĩ khí trong cuộc chiến giành độc lập.

Sau chiến thắng năm 938, Ngô Quyền lên ngôi vương, đóng đô ở Cổ Loa và đặt nền móng cho nhà nước độc lập đầu tiên sau hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc. Mặc dù tư liệu về tổ chức quân đội thời Ngô còn khá ít, các triều đại kế tiếp như Đinh, Tiền Lê và đặc biệt là Lý đều tiếp tục phát triển tượng binh thành một trong những binh chủng quan trọng. Điều này cho thấy truyền thống sử dụng voi chiến nhiều khả năng đã được duy trì liên tục từ thời Ngô Quyền và chứng minh hiệu quả của lực lượng này trong điều kiện chiến tranh ở Đông Nam Á.

Ngày nay, khi nghiên cứu chiến thắng Bạch Đằng, giới sử học thường nhấn mạnh thiên tài quân sự của Ngô Quyền trong việc tận dụng địa hình, thủy triều và yếu tố bất ngờ. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng thành công ấy không chỉ đến từ một kế hoạch tác chiến đơn lẻ mà còn dựa trên một quân đội được tổ chức khá hoàn chỉnh, bao gồm thủy binh, bộ binh và nhiều khả năng có cả tượng binh. Chính sự kết hợp linh hoạt giữa các lực lượng cùng khả năng khai thác tối đa điều kiện tự nhiên đã giúp quân đội Đại Việt non trẻ đánh bại một cường quốc khu vực như Nam Hán.

Dù không thể khẳng định chính xác số lượng voi hay từng trận đánh cụ thể mà tượng binh tham gia trong cuộc kháng chiến năm 938 do hạn chế của nguồn tư liệu, vai trò của voi chiến trong quân đội thời Ngô Quyền vẫn có cơ sở lịch sử đáng tin cậy. Chúng phản ánh truyền thống quân sự lâu đời của người Việt, sự thích nghi với môi trường tự nhiên và tư duy tác chiến linh hoạt của những nhà lãnh đạo đầu tiên của quốc gia độc lập. Hình ảnh voi chiến vì thế không chỉ là một phương tiện chiến tranh, mà còn là biểu tượng của ý chí tự chủ và bản lĩnh của dân tộc trong bước ngoặt mở đầu kỷ nguyên độc lập lâu dài của Việt Nam.

---------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.