Nếu chỉ nhìn vào hình dáng bên ngoài, thật khó tin một con Chihuahua nặng chưa đầy 3 kg và một con Great Dane có thể nặng hơn 70 kg lại thuộc cùng một loài. Sự khác biệt không chỉ nằm ở kích thước cơ thể mà còn thể hiện ở chiều dài chân, hình dạng hộp sọ, cấu trúc mõm, đôi tai, đuôi và bộ lông. Một số giống có khuôn mặt ngắn, hộp sọ rộng như Pug, trong khi Greyhound lại sở hữu chiếc đầu dài và thon. Dachshund có thân hình kéo dài cùng đôi chân ngắn, còn chó núi Saint Bernard nổi bật với vóc dáng đồ sộ. Đây là kết quả của hàng nghìn năm thuần hóa và đặc biệt là quá trình chọn lọc nhân tạo do con người thúc đẩy.

Điều đáng ngạc nhiên là mức độ biến đổi này lớn đến mức nếu không biết trước nguồn gốc, một nhà quan sát có thể nhầm chúng là những loài động vật khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2010 trên tạp chí The American Naturalist đã phân tích hình dạng hộp sọ của 106 giống chó. Kết quả cho thấy sự đa dạng hình thái giữa các giống chó nhà thậm chí vượt quá mức khác biệt giữa một số loài thú ăn thịt hoang dã. Nói cách khác, xét riêng hình dạng hộp sọ, khoảng cách giữa hai giống chó nhất định có thể lớn hơn khoảng cách giữa một số loài động vật được xếp vào những nhóm phân loại khác nhau.

Chênh lệch kích thước đáng kinh ngạc giữa Great Dane và Chihuahua. Ảnh: hundepensionsonnenschein.de

Vậy tại sao các nhà sinh học vẫn xếp tất cả những giống chó này vào cùng một loài? Một tiêu chí quan trọng trong sinh học là khả năng giao phối và sinh ra thế hệ con có khả năng sinh sản. Về nguyên tắc, các giống chó nhà có thể lai với nhau và tạo ra con non có khả năng sinh sản. Chúng cũng có thể giao phối với chó sói xám, cho thấy mối quan hệ di truyền rất gần gũi giữa hai nhóm động vật này. Vì vậy, chó nhà thường được phân loại là Canis lupus familiaris, một phân loài của sói xám, hoặc được xếp thành loài riêng Canis familiaris trong một số hệ thống phân loại.

Một yếu tố quan trọng khác là sự khác biệt về hình thái không đồng nghĩa với sự phân hóa thành những loài độc lập. Các giống chó vẫn chia sẻ phần lớn nền tảng di truyền, dù một số gene kiểm soát kích thước, màu lông, chiều dài chân và cấu trúc hộp sọ đã biến đổi mạnh dưới tác động của chọn lọc nhân tạo. Đặc biệt, nhiều giống chó hiện đại được hình thành trong khoảng 200 năm gần đây thông qua việc lai tạo có chủ đích và duy trì những quần thể sinh sản tương đối khép kín.

Sự đa dạng hình thái giữa các giống chó, thể hiện rõ qua cấu trúc khuôn mặt và hộp sọ. Ảnh: numerade.com

Một nghiên cứu khác còn cho thấy sự khác biệt về hình dạng hộp sọ giữa các giống chó không nhất thiết tương ứng với khả năng thực hiện những nhiệm vụ chuyên biệt. Công trình công bố năm 2025 trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B cho thấy hình thái hộp sọ của nhiều nhóm chó được con người phân loại theo chức năng vẫn có sự chồng lấn đáng kể. Điều này nhắc nhở rằng ngoại hình không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác lịch sử tiến hóa hay năng lực sinh học của một giống.