Khi nhắc đến đảo Phục Sinh, hay Rapa Nui, người ta thường nghĩ ngay đến những tượng Moai bí ẩn. Nhưng phía sau nền văn hóa dựng tượng nổi tiếng ấy từng tồn tại một tầng lớp chiến binh gọi là matatoa. Họ xuất hiện trong bối cảnh xã hội Rapa Nui biến đổi mạnh mẽ, khi các nhóm dòng họ cạnh tranh và xung đột với nhau.
Ảnh: espores
Theo cách giải thích truyền thống, từ khoảng thế kỷ XVI, sự suy giảm tài nguyên và những biến đổi môi trường đã góp phần gây ra khủng hoảng xã hội. Các cộng đồng bị chia thành những nhóm đối địch, khiến vai trò của chiến binh ngày càng quan trọng. Một hệ thống tín ngưỡng mới cũng dần nổi lên, thay thế vị trí trung tâm trước đây của việc thờ cúng tổ tiên thông qua Moai: tín ngưỡng Người Chim (Tangata Manu), với trung tâm nghi lễ tại Orongo.
Trong thế giới mới ấy, chiến binh không còn chỉ là người bảo vệ một trật tự dựa trên các tượng tổ tiên. Quyền lực được thể hiện thông qua sức mạnh quân sự, địa vị của các dòng họ và những cuộc cạnh tranh để giành quyền kiểm soát tài nguyên. Các bằng chứng khảo cổ, trong đó có những đầu giáo bằng đá núi lửa gọi là mataa, từng được dùng để củng cố hình ảnh về một xã hội ngày càng bạo lực. Tuy nhiên, các nghiên cứu nhân học về hài cốt cho thấy nhiều vết thương trên xương không nhất thiết dẫn tới cái chết, vì vậy câu chuyện về một cuộc nội chiến hủy diệt toàn bộ nền văn minh Rapa Nui cần được nhìn nhận thận trọng.
Ảnh: rove
Thậm chí, quan niệm phổ biến rằng người Rapa Nui đã tự hủy diệt nền văn minh vì khai thác cạn kiệt tài nguyên hiện cũng bị nhiều nghiên cứu đặt câu hỏi. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho rằng dân số trên đảo có thể đã duy trì ở quy mô tương đối nhỏ và ổn định trước khi người châu Âu xuất hiện, thay vì trải qua một cuộc “sụp đổ dân số” khổng lồ như giả thuyết cũ.
Bi kịch thực sự đến sau đó. Từ thế kỷ XVIII và đặc biệt trong thế kỷ XIX, người Rapa Nui phải đối mặt với bệnh tật, thuộc địa hóa và các cuộc bắt cóc làm nô lệ. Năm 1862, các nhóm buôn nô lệ Peru bắt đi khoảng 2.000 người, trong đó có vua và nhiều thủ lĩnh tôn giáo. Những người sống sót trở về sau đó còn mang theo bệnh đậu mùa, góp phần khiến dân số đảo suy giảm thảm khốc. Đến năm 1877, chỉ còn khoảng 111 người Rapa Nui.
Ảnh: Wikimedia Commons
Vì vậy, số phận của các chiến binh Rapa Nui không đơn giản là câu chuyện về một tầng lớp chiến đấu rồi biến mất. Họ đã chứng kiến một xã hội chuyển từ thời đại của các tượng tổ tiên sang tín ngưỡng Người Chim, rồi cuối cùng bị cuốn vào một thảm họa lớn hơn nhiều do tiếp xúc với thế giới bên ngoài.
Điều đáng kinh ngạc là văn hóa Rapa Nui không biến mất. Con cháu của những cộng đồng ấy vẫn tồn tại, cùng ngôn ngữ, nghệ thuật và truyền thống của mình. Những người từng được gọi là “chiến binh đảo Phục Sinh” vì thế không phải dấu chấm hết của Rapa Nui, mà chỉ là một chương trong lịch sử đầy biến động của hòn đảo xa xôi này.
