Vì sao con người có thể biết thành phần khí quyển của những hành tinh xa xôi?

Vì sao các nhà khoa học vẫn có thể tìm hiểu thành phần không khí của những hành tinh xa xôi cách Trái Đất hàng trăm năm ánh sáng?

Khí quyển ngoại hành tinh là một trong những đối tượng nghiên cứu hấp dẫn nhất của thiên văn học hiện đại. Dù không thể trực tiếp đến những thế giới cách chúng ta hàng chục, thậm chí hàng nghìn năm ánh sáng, các nhà khoa học vẫn có thể phân tích thành phần khí quyển của chúng thông qua ánh sáng. Những dữ liệu này giúp xác định nhiệt độ, cấu trúc khí quyển, điều kiện vật lý và cả những dấu hiệu tiềm năng liên quan đến sự sống.

Phương pháp phổ biến nhất là quang phổ truyền qua (transmission spectroscopy). Khi một ngoại hành tinh đi ngang phía trước ngôi sao chủ, một phần ánh sáng từ ngôi sao xuyên qua lớp khí quyển của hành tinh trước khi đến kính thiên văn. Các phân tử khí khác nhau hấp thụ ánh sáng ở những bước sóng đặc trưng, tạo ra những dấu vết riêng trong quang phổ. Bằng cách phân tích các dấu vết này, nhà khoa học có thể nhận diện những chất như hơi nước, methane, carbon dioxide hay sodium.

Mô phỏng ánh sáng sao đi xuyên qua khí quyển ngoại hành tinh và để lại dấu vết hấp thụ đặc trưng. Ảnh: NASA
Một kỹ thuật khác là quang phổ nhật thực (eclipse spectroscopy). Các nhà khoa học so sánh ánh sáng thu được khi hành tinh nằm cạnh ngôi sao với thời điểm nó bị ngôi sao che khuất. Sự khác biệt giúp tách ánh sáng phát ra từ hành tinh, qua đó nghiên cứu nhiệt độ và thành phần khí quyển. Ngoài ra, phương pháp chụp ảnh trực tiếp cũng cho phép thu thập ánh sáng từ một số ngoại hành tinh, đặc biệt là những hành tinh khí khổng lồ còn nóng và nằm cách xa sao chủ.

Những kính thiên văn như James Webb đang mở rộng đáng kể khả năng nghiên cứu này nhờ các thiết bị quang phổ hồng ngoại nhạy bén. Tuy nhiên, việc phát hiện một phân tử như nước, methane hay oxy không đồng nghĩa đã tìm thấy sự sống. Các chất này có thể hình thành thông qua nhiều quá trình địa chất và hóa học không liên quan đến sinh vật.

Bằng cách đọc những dấu vết vô cùng nhỏ trong ánh sáng, con người đang từng bước khám phá thành phần và điều kiện của những thế giới chưa từng đặt chân tới. Biết đâu, một ngày nào đó, chính phương pháp này sẽ giúp chúng ta tìm được một hành tinh có khí quyển mang những dấu hiệu đáng tin cậy của sự sống ngoài Trái Đất.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước

Kính thiên văn dưới đáy Địa Trung Hải kiểm nghiệm thuyết tương đối

Kính thiên văn neutrino kiểm tra tính bất biến Lorentz, cho rằng các định luật vật lý không thay đổi theo hướng hay trạng thái chuyển động của người quan sát.

Thuyết tương đối của Albert Einstein đã vượt qua nhiều phép thử trong hơn một thế kỷ. Tuy nhiên, các nhà vật lý vẫn tiếp tục tìm kiếm những sai lệch cực nhỏ có thể hé lộ giới hạn của lý thuyết hiện hành, đặc biệt khi cố gắng kết nối thuyết tương đối với cơ học lượng tử.

Một nghiên cứu mới sử dụng dữ liệu từ kính thiên văn neutrino ORCA thuộc dự án KM3NeT, được lắp đặt dưới đáy Địa Trung Hải, để kiểm tra một nguyên lý quan trọng của thuyết tương đối: tính bất biến Lorentz.

Những cỗ máy khổng lồ đang săn tìm sự sống ngoài Trái Đất như thế nào?

Trong vũ trụ rộng lớn, các nhà thiên văn đang chế tạo những cỗ máy khổng lồ để tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: Chúng ta có cô đơn?

Không giống những kính thiên văn thông thường chỉ tập trung quan sát các thiên thể, một số đài quan sát hiện đại được thiết kế để tìm kiếm những dấu hiệu có thể liên quan đến sự sống ngoài Trái Đất. Mục tiêu không nhất thiết là nhìn thấy sinh vật trên một hành tinh xa xôi, mà là phát hiện những dấu vết hóa học, vật lý hoặc tín hiệu bất thường có thể tiết lộ sự tồn tại của sự sống.

Một trong những phương pháp quan trọng là phân tích khí quyển của các ngoại hành tinh. Khi một hành tinh đi ngang phía trước ngôi sao chủ, một phần ánh sáng sao xuyên qua khí quyển của nó. Các phân tử khí hấp thụ những bước sóng nhất định, tạo ra dấu vân tay quang phổ. Nhờ đó, giới khoa học có thể tìm kiếm các hợp chất như hơi nước, carbon dioxide, methane và ozone. Sự hiện diện đồng thời của một số chất khí trong những điều kiện thích hợp có thể gợi ý hoạt động sinh học, dù chưa đủ để khẳng định có sự sống.

NASA tìm cách giải cứu huyền thoại thiên văn Hubble

NASA ước tính kính thiên văn không gian Hubble có thể trở lại khí quyển Trái Đất vào khoảng năm 2033 - 2034. Cơ quan này đang tìm kiếm giải pháp đưa tàu vũ trụ tiếp cận và đẩy Hubble lên quỹ đạo cao hơn.

Hubble được phóng lên quỹ đạo ngày 24/4/1990, trở thành một trong những đài quan sát thiên văn quan trọng nhất từng được con người chế tạo. Khác với kính thiên văn đặt trên mặt đất, Hubble quan sát vũ trụ từ ngoài phần lớn ảnh hưởng của khí quyển, giúp thu được những hình ảnh rõ nét ở nhiều bước sóng ánh sáng.

1000037440.jpg
Kính thiên văn không gian Hubble của NASA đã giúp con người khám phá hàng loạt kiến thức vũ trụ quan trọng trong suốt hơn 35 năm vận hành.

Đọc nhiều nhất

Tin mới