Sóng âm từ trường điều khiển những sợi plasma quanh Mặt trời

Quan sát cấu trúc plasma dạng sợi quanh vết đen Mặt trời cho thấy chuyển động của chúng có mối liên hệ với sóng từ âm chậm lý giải cách năng lượng truyền đi.

Trong khí quyển Mặt trời, các vùng hoạt động từ tính mạnh không chỉ xuất hiện dưới dạng những vết đen lớn mà còn chứa nhiều cấu trúc plasma nhỏ, kéo dài như những sợi mảnh.

Chúng có thể chuyển động lên xuống theo chu kỳ, tạo thành những hiện tượng được gọi là dynamic fibrils, hay các sợi động lực.

mjpwgfausxcckpkfcyklxd.jpg
Vùng vết đen mặt trời 4366 (chấm đen) hồi tháng 2/2026 phóng ra vụ bùng phát năng lượng mặt trời mạnh nhất trong nhiều năm.

Một nghiên cứu công bố trên The Astrophysical Journal ngày 10/11 đã phân tích chuyển động của những cấu trúc này quanh một vết đen Mặt trời.

Nhóm nghiên cứu thuộc Đài quan sát Vân Nam của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc sử dụng dữ liệu độ phân giải cao từ kính thiên văn Mặt trời New Vacuum Solar Telescope (NVST), kết hợp ảnh cực tím và dữ liệu từ trường của Đài quan sát Động lực học Mặt trời (SDO).

Các nhà khoa học khảo sát vùng hoạt động NOAA 13182, dựa trên dữ liệu thu thập ngày 10/1/2023. Họ xác định được 176 sợi plasma động, trong đó 132 cấu trúc có chuyển động gần giống quỹ đạo parabol đơn và 44 cấu trúc thể hiện nhiều pha chuyển động parabol.

why-do-sunspots-occur-137661.jpg
Minh họa các dòng flasma và đường sóng từ âm chậm

Tốc độ cực đại trung bình của các cấu trúc đạt khoảng 15,9 km/giây, chiều dài cực đại trung bình khoảng 1,13 triệu mét và thời gian tồn tại khoảng 270 giây.

Những thông số này cho phép nhóm nghiên cứu so sánh chuyển động của plasma với các mô hình lý thuyết về sóng và từ trường trong khí quyển Mặt trời.

Phân tích cho thấy độ giảm tốc của các sợi plasma có tương quan đáng kể với vận tốc cực đại. Đáng chú ý, nhóm phát hiện mối liên hệ về không gian và thời gian giữa một sự kiện sợi plasma chuyển động nhiều pha với các sóng lan truyền ở vùng bán tối quanh vết đen. Chu kỳ dao động chủ đạo của hai hiện tượng lần lượt khoảng 287 giây và 263 giây.

Sự tương đồng này củng cố giả thuyết rằng các sợi plasma được thúc đẩy bởi sóng từ âm chậm (slow magnetoacoustic waves). Đây là loại sóng hình thành trong môi trường plasma có từ trường, trong đó dao động áp suất và chuyển động của vật chất liên hệ với cấu trúc từ trường.

mat-troi.jpg
Vối liên hệ về không gian và thời gian giữa một sự kiện sợi plasma chuyển động nhiều pha với các sóng lan truyền ở vùng bán tối quanh vết đen Mặt trời NOAA 13182 .

Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy các sợi plasma ở khu vực có đường sức từ thẳng đứng hơn thường giảm tốc mạnh và có chu kỳ ngắn hơn. Ngược lại, ở những vùng từ trường nằm ngang hơn, chuyển động có xu hướng khác. Điều này có thể liên quan đến ảnh hưởng của độ nghiêng từ trường đối với tần số cắt âm học, yếu tố quyết định sóng có thể lan truyền trong khí quyển Mặt trời hay không.

Các quan sát đa bước sóng còn ghi nhận dấu hiệu của những cấu trúc này từ sắc quyển lên vùng chuyển tiếp và vành nhật hoa. Điều đó gợi ý chúng có thể tham gia vào quá trình vận chuyển năng lượng lên các lớp khí quyển cao hơn.

Dù vậy, nghiên cứu chủ yếu cung cấp bằng chứng quan sát về mối liên hệ giữa sóng từ âm chậm và chuyển động của plasma, chưa phải lời giải hoàn chỉnh cho mọi cơ chế làm nóng vành nhật hoa. Việc hiểu rõ cách các sóng truyền năng lượng trong khí quyển Mặt trời vẫn là một trong những bài toán lớn của vật lý thiên văn.

Video: Ảnh hưởng khủng khiếp của vết đen mặt trời khi chúng hướng về trái đất.

Nếu siêu bão Mặt Trời 1859 tái diễn, thảm họa sẽ xảy ra với cả thế giới?

Một cơn bão từ cách Trái Đất hàng trăm triệu kilomet có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với cuộc sống hàng tỷ người.

Bão Mặt Trời là hiện tượng xảy ra khi Mặt Trời giải phóng những đợt năng lượng và vật chất khổng lồ vào không gian, thường liên quan đến các vụ bùng phát bức xạ Mặt Trời (solar flare) và phun trào khối lượng nhật hoa (CME). Khi những dòng hạt mang điện và từ trường này hướng về Trái Đất, chúng có thể tương tác với từ quyển, gây ra các cơn bão địa từ với cường độ khác nhau.

Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào cường độ, hướng di chuyển và tốc độ của dòng vật chất phóng ra. Những cơn bão mạnh có thể làm gián đoạn hệ thống định vị GPS, liên lạc vô tuyến, vệ tinh và các hoạt động hàng không. Đặc biệt, dòng điện cảm ứng do biến động từ trường có khả năng xâm nhập vào mạng lưới điện trên mặt đất, gây quá tải máy biến áp và thậm chí dẫn đến mất điện trên diện rộng.

Điều ít biết về chu kỳ hoạt động 11 năm của Mặt Trời

Mặt Trời tưởng chừng ổn định, nhưng bên trong nó luôn diễn ra những biến động mạnh mẽ, tạo nên một chu kỳ hoạt động đầy bí ẩn.

Mặt Trời không phải lúc nào cũng hoạt động với cường độ như nhau. Cứ khoảng 11 năm, ngôi sao trung tâm của Hệ Mặt Trời lại trải qua một chu kỳ biến đổi, thể hiện rõ qua số lượng vết đen, các vụ bùng phát và những đợt phóng vật chất vào không gian. Hiện tượng này được gọi là chu kỳ hoạt động Mặt Trời (Solar Cycle), bắt nguồn từ sự vận động phức tạp của từ trường bên trong ngôi sao.

Trong giai đoạn cực tiểu, số lượng vết đen Mặt Trời thường giảm xuống rất thấp, bề mặt nhìn qua kính lọc chuyên dụng có thể gần như không có những vùng tối đặc trưng. Sau đó, hoạt động từ trường dần mạnh lên, các vết đen xuất hiện ngày càng nhiều và phân bố ở những vĩ độ khác nhau. Khi đạt cực đại, Mặt Trời có thể xuất hiện hàng loạt vùng hoạt động mạnh, kéo theo các vụ bùng phát bức xạ và phóng khối lượng vành nhật hoa (CME). Tiếp đó, hoạt động suy giảm và chu kỳ mới bắt đầu.

Vết đen khổng lồ cho thấy Mặt Trời có thể tạo ra siêu bùng nổ

Một vết đen từng xuất hiện trên Mặt Trời rộng gấp khoảng 40 lần Trái Đất, đủ lớn để tạo ra vụ nổ mạnh hơn bất kỳ sự kiện nào từng được quan sát trực tiếp.

Mặt Trời thường xuyên xảy ra những vụ nổ giải phóng lượng lớn bức xạ vào không gian. Những sự kiện mạnh nhất từng được con người quan sát có thể giải phóng năng lượng tương đương hàng tỷ quả bom hydro.

Tuy nhiên, ở nhiều ngôi sao có đặc điểm giống Mặt Trời, các nhà thiên văn từng ghi nhận những đợt bức xạ mạnh hơn hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lần. Chúng được gọi là “siêu bùng nổ” (superflare).

Đọc nhiều nhất

Tin mới