Trong đợt xét công nhận đạt chuẩn chức danh giáo sư năm 2025, ngành Vật lý có 8 ứng viên được Hội đồng Giáo sư Nhà nước thông qua. Trong số đó, chỉ duy nhất một nhà khoa học nữ là GS.TS Trần Thị Thanh Vân, Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ vật liệu, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TPHCM).

Nhiều năm qua, GS Trần Thị Thanh Vân theo đuổi hướng nghiên cứu về vật liệu phát quang pha tạp đất hiếm, vật liệu y sinh và vật liệu nano chức năng. Các kết quả nghiên cứu của bà mở ra nhiều ứng dụng trong quang điện tử, công nghệ chống hàng giả, nha khoa, hệ dẫn thuốc, cảm biến và năng lượng.

Không chỉ ghi dấu ấn ở lĩnh vực nghiên cứu, nữ giáo sư còn sở hữu thành tích công bố khoa học ấn tượng với 81 bài báo, trong đó có 45 công trình đăng trên các tạp chí quốc tế uy tín. Đáng chú ý, bà vẫn duy trì vai trò tác giả chính của nhiều công bố khoa học ngay cả sau khi được bổ nhiệm phó giáo sư. Bên cạnh đó, bà là tác giả của hai cuốn sách chuyên khảo và được mời đảm nhiệm vị trí biên tập viên điều hành khách mời của Ceramics International, tạp chí thuộc nhóm 25% tạp chí khoa học hàng đầu thế giới.

Thực hiện trách nhiệm của nhà khoa học với cộng đồng

GS.TS Trần Thị Thanh Vân chia sẻ, niềm yêu thích Vật lý đến với bà từ rất sớm, khi còn học phổ thông. Thời điểm đó, những kiến thức về thế giới tự nhiên chủ yếu được tiếp cận qua sách vở, gần như không có điều kiện thí nghiệm hay quan sát trực tiếp. Chính điều đó càng thôi thúc bà tìm hiểu vì sao các hiện tượng tự nhiên xảy ra, vì sao vật chất có những tính chất như con người quan sát được và vì sao thế giới vận hành theo những quy luật nhất định.

Dấu mốc quan trọng nhất có lẽ là khi bà trở thành sinh viên Khoa Vật lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TPHCM). Tại đây, các thầy cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn truyền cho bà sự tử tế, lòng tận tâm và hình mẫu của những người làm khoa học chân chính. Đó cũng là lý do sau thời gian học tập tại Pháp, bà quyết định trở về công tác tại chính ngôi trường này.

Bà chọn theo đuổi lĩnh vực vật liệu vì cho rằng đây là hướng nghiên cứu có khả năng chuyển hóa trực tiếp thành các ứng dụng thực tiễn. Với vật liệu phát quang pha tạp đất hiếm, nhóm nghiên cứu hướng tới các giải pháp cho chiếu sáng hiệu năng cao, màn hình hiển thị, cảm biến quang học và bảo mật chống hàng giả.

Việt Nam có trữ lượng đất hiếm lớn nhưng giá trị gia tăng còn thấp. Nếu làm chủ công nghệ chế tạo vật liệu từ đất hiếm, nước ta có thể tạo ra bước tiến quan trọng trong chuỗi công nghệ cao.

Bên cạnh đó, bà còn theo đuổi nghiên cứu về vật liệu y sinh phục vụ nha khoa, dẫn thuốc, kháng khuẩn; vật liệu nano chức năng ứng dụng trong môi trường, cảm biến và năng lượng. Theo GS Vân, mỗi hướng nghiên cứu đều gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội, từ sức khỏe, môi trường đến công nghệ cao.

“Tôi luôn tin người làm khoa học phải nhìn thấy trách nhiệm của mình trong những vấn đề mà cộng đồng đang cần lời giải”, bà chia sẻ.

Chỉ có một mục tiêu duy nhất: Đi để trở về

Những năm làm nghiên cứu sinh tại Pháp giúp GS.TS Trần Thị Thanh Vân nhận thức rõ hơn vai trò của khoa học đối với sự phát triển của một quốc gia. Bà được tiếp cận môi trường nghiên cứu hiện đại, vận hành bài bản, nơi tinh thần hợp tác liên ngành được đề cao. Theo bà, quãng thời gian này cũng giúp bà nhận ra người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn truyền niềm tin, bởi một lời động viên đúng lúc có thể định hướng cả một hành trình nghiên cứu.

Ngày 20/10/2011, sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, bà được giáo sư hướng dẫn tại Pháp đề nghị ký hợp đồng nghiên cứu sau tiến sĩ (Postdoc) chỉ 10 ngày sau đó với mức lương 2.500 euro/tháng (khoảng 70–75 triệu đồng). Trong bối cảnh thời điểm đó, đây là mức thu nhập rất cao, trong khi mức lương cơ bản nếu trở về Việt Nam chỉ khoảng 5 triệu đồng/tháng.

Tuy nhiên, nữ giáo sư cho biết bà chưa từng dao động trước lựa chọn này: "Trước khi đi du học, tôi đã xác định học xong sẽ quay về nên chỉ có một mục tiêu duy nhất đó thôi."

Trở về nước năm 2011, GS Vân đối mặt với nhiều khó khăn như thu nhập thấp, thiết bị nghiên cứu còn hạn chế và điều kiện phòng thí nghiệm chưa đáp ứng yêu cầu. Dù vậy, bà chưa từng nghĩ đến việc thay đổi con đường đã chọn. Theo bà, niềm tin vào môi trường đã đào tạo mình và niềm tin vào sự phát triển của khoa học Việt Nam là động lực để bà kiên trì gắn bó.

"Nhờ tinh thần lạc quan, tôi nhìn những khó khăn như những bài học, buộc tôi sáng tạo hơn, kiên nhẫn hơn và bền bỉ hơn," bà chia sẻ.

GS Vân chia sẻ, bà chưa bao giờ thấy Vật lý là một ngành học "khô khan". Theo bà, những người làm Vật lý thường giàu cảm xúc và tính nhân văn, bởi họ dành cả sự nghiệp để đi tìm lời giải cho những câu hỏi cơ bản nhất của vũ trụ. Khoa học cũng không có ranh giới giữa nam và nữ, khác biệt chủ yếu nằm ở việc cân bằng giữa công việc, gia đình và nghiên cứu.

Điều khiến bà luôn gắn bó với con đường khoa học là cảm giác được giải quyết những bài toán khó, được đứng trên bục giảng và được làm việc trong một môi trường luôn nuôi dưỡng sự tò mò, khám phá.

Đối với GS Vân, thành tích hơn 80 bài báo khoa học, trong đó có 45 bài đăng trên các tạp chí quốc tế uy tín, không chỉ là kết quả của nỗ lực cá nhân mà còn là thành quả của nhiều thế hệ cộng sự và học trò. Chính điều đó tiếp thêm động lực để bà tiếp tục theo đuổi các hướng nghiên cứu mới và đóng góp cho sự phát triển của khoa học Việt Nam.