Với 26 giống cây trồng mới được chọn tạo, trong đó nhiều giống được công nhận là giống quốc gia, GS.VS Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống cây trồng Việt Nam là một trong những nhà khoa học có nhiều đóng góp cho nền nông nghiệp Việt Nam. Đằng sau những công trình khoa học ấy là hành trình bền bỉ từ tình yêu đồng ruộng đến khát vọng nâng cao giá trị nông sản Việt.

Hành trình tạo nên giống cỏ ngọt đầu tiên Việt Nam của “ông Cỏ Ngọt”

Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, GS.VS Trần Đình Long cho biết, trong nhiều giống cây trồng mới do ông và các cộng sự chọn tạo thành công, cây cỏ ngọt là một dấu ấn đặc biệt, gắn với nhiều năm miệt mài nghiên cứu và cũng để lại cho ông những ký ức khó quên.

Theo GS.VS Trần Đình Long, năm 1988, trong chuyến công tác tại châu Mỹ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã mang cây cỏ ngọt về Việt Nam và giao Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức nghiên cứu, phát triển loài cây này. Sau đó, nhiệm vụ được giao cho Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam.

Nhận nhiệm vụ, GS.VS Trần Đình Long không giấu được áp lực. Thời điểm ấy, ông gần như chưa có thông tin về cây cỏ ngọt, thậm chí ban đầu còn hình dung đây là một loài cây tương tự cây mía. Trong điều kiện nghiên cứu còn nhiều thiếu thốn, việc giữ cho cây sinh trưởng đã rất khó, còn nhân giống lại càng là bài toán nan giải.

Khó khăn lớn nhất là cây không ra hoa nên không thể nhân giống bằng hạt. Phải sau hai năm được đưa lên trồng tại Đà Lạt, cây mới bắt đầu ra hoa, mở ra khả năng thực hiện phương pháp nhân giống hữu tính.

Từ duy nhất một cây giống ban đầu, sau 5 năm phân lập và nuôi cấy mô, nhóm nghiên cứu đã chọn tạo thành công giống cỏ ngọt ST88. Năm 1995, giống ST88 được công nhận là giống quốc gia. Đây là giống cỏ ngọt có hàm lượng chất tạo ngọt cao, cho độ ngọt gấp khoảng 300 lần đường mía nhưng không tạo năng lượng, vì vậy được ứng dụng trong y học và phù hợp với người mắc bệnh tiểu đường, béo phì.

Trên nền tảng đó, nhóm nghiên cứu tiếp tục chọn tạo thành công các giống cỏ ngọt ST99 và ST77, có hàm lượng chất tạo ngọt cao hơn khoảng 25% so với giống ST88.

Điều khiến GS.VS Trần Đình Long tự hào nhất không chỉ là thành công khoa học, mà còn là giá trị kinh tế mà cây cỏ ngọt mang lại cho người dân. Nhiều hộ nông dân tại Hưng Yên, Bắc Giang, Hải Dương, Bắc Ninh, Nam Định, Hòa Bình... đã cải thiện thu nhập, nâng cao đời sống nhờ trồng loại cây này. Chính vì vậy, bà con trìu mến gọi ông là "Viện sĩ của nhà nông" hay "ông Cỏ Ngọt".

"Khi đến thăm bà con, họ rất vui mừng và còn đặt biệt danh cho tôi là 'ông Cỏ Ngọt'. Tôi vui sướng lắm khi nghe bà con chia sẻ nhờ trồng cỏ ngọt mà họ mua được TV, đời sống khấm khá. Đó mới thực sự là hạnh phúc, chứ không chỉ vì những giải thưởng nọ kia", GS.VS Trần Đình Long chia sẻ.

Nặng lòng với nông nghiệp Việt Nam

Sinh năm 1941 tại huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, GS.VS Trần Đình Long lớn lên giữa vùng quê trung du với những đồi cọ, nương chè và cánh đồng xanh ngút mắt. Cha mẹ đều làm nông nghiệp, tuổi thơ gắn bó với đồng ruộng đã nuôi dưỡng trong ông tình yêu với cây trồng và khát vọng góp sức để người nông dân bớt nhọc nhằn. Chính điều đó đã đưa ông đến với con đường nghiên cứu nông nghiệp.

Sau khi tốt nghiệp Trường THPT Hùng Vương (khóa 1958–1961, cùng khóa với nhà thơ Phạm Tiến Duật), ông sang Liên Xô học tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Kishinev (KGU). Trở về nước, ông lần lượt giảng dạy tại Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội, Trường Đại học Nông nghiệp II và đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong công tác nghiên cứu, đào tạo.

Gần trọn cuộc đời cống hiến cho khoa học, GS.VS Trần Đình Long đã để lại dấu ấn đậm nét trong lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng. Ông là tác giả của 26 giống cây trồng mới, trong đó có 10 giống đậu tương, 6 giống lạc và 4 giống đậu xanh được công nhận là giống quốc gia. Các giống này giúp nâng thu nhập của nông dân từ 15–20% so với giống cũ. Hai giống tiêu biểu là lạc L23 và đậu tương ĐT26 được cấp Bằng bảo hộ quyền tác giả.

Bên cạnh nghiên cứu khoa học, ông còn dành nhiều tâm huyết biên soạn các công trình, sách chuyên khảo về nông nghiệp, được giới chuyên môn đánh giá cao.

GS.VS Trần Đình Long cho rằng, nông nghiệp vẫn là trụ đỡ của nền kinh tế Việt Nam. Ông bày tỏ niềm vui khi Việt Nam đã làm chủ được nhiều giống cây trồng chất lượng cao, trong đó có những giống thuộc nhóm tốt nhất thế giới như lúa ST25. Đáng chú ý, kỹ sư, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, tác giả giống lúa ST25 từng là học trò của ông.

Tuy nhiên, theo GS.VS Trần Đình Long, thách thức lớn của nông nghiệp Việt Nam hiện nay là phải đẩy mạnh chế biến sâu và phát triển nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn. Ông cho rằng cần giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, thay thế bằng phân hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học để cải tạo đất, tạo ra sản phẩm nông nghiệp an toàn, giá trị cao.

Theo ông, khi giải quyết được bài toán chế biến sâu, xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu nông sản, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam sẽ đạt những cột mốc cao hơn nhiều.

"Điều tôi trăn trở nhất là làm sao để nông nghiệp Việt Nam vươn tầm thế giới. Muốn vươn tầm thế giới thì giá trị nông sản phải cao. Muốn giá trị nông sản cao thì phải sản xuất theo chuỗi và chế biến sâu, đó là yếu tố đặc biệt quan trọng", GS.VS Trần Đình Long nhấn mạnh.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.