Theo các nguồn sử liệu chính thống như Đại Việt thông sử và sách 35 vị khai quốc công thần Lam Sơn, Trần Lựu (hay còn gọi là Lê Lựu do được ban quốc tính họ vua) là một trong những dũng tướng tham gia nghĩa quân Lam Sơn từ những ngày đầu tiên. Vào giai đoạn khởi nghĩa gặp nhiều khó khăn, gian khổ tại vùng núi rừng Thanh Hóa, ông luôn sát cánh bên Lê Lợi, kinh qua hàng chục trận đánh lớn nhỏ.

Nhờ tài năng quân sự xuất chúng và lòng trung thành tuyệt đối, ông được tin tưởng giao trọng trách chỉ huy đội quân Thiết Đột (đội quân tinh nhuệ, thiện chiến nhất của nghĩa quân) hoạt động tại địa bàn tỉnh Nghệ An và các tỉnh lân cận. “Đi đến đâu giặc tan đến đó”, cái tên Trần Lựu trở thành nỗi khiếp sợ của quân xâm lược nhà Minh.

Năm 1425, tướng Trần Lựu đã chỉ huy một đội quân thiết đột hoạt động ở Nghệ An. Cuối năm 1426, ông cùng Lê Bôi, Trịnh Khả chỉ huy đạo quân đánh chiếm Hồng Châu, Bắc Giang, Lạng Giang, Lạng Sơn. Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” cũng cho biết, năm 1427, trong thời gian đánh thành Khâu Ôn (Lạng Sơn), Trần Lựu đã được Lê Lợi phong chức Nhập nội Thiếu bảo, tổng tri coi việc quân dân Lạng Sơn và An Bang, cho quyền tiền trảm hậu tấu, toàn quyền huy động quân dân chống quân Minh ở vùng biên giới Đông Bắc.

Tháng 7/1427, ông lập chiến công xuất sắc đánh tan đạo quân viện binh (gồm 5 vạn quân, 5 nghìn ngựa) do tướng Trấn Viễn hầu Cố Hưng Tổ chỉ huy tiến vào cửa ải Pha Lũy (Hữu Nghị quan). Khi ấy, chính Trần Lựu, Lê Bôi đón ngay tại cửa ải, phá tan quân giặc, chém trên 3 nghìn thủ cấp, bắt được hơn 500 ngựa, Cố Hưng Tổ thua to phải chạy về nước.

Chiến công chói lọi nhất mang lại danh tiếng muôn đời của ông chính là chiến dịch Chi Lăng - Xương Giang vào năm 1427. Khi viện binh nhà Minh do Liễu Thăng chỉ huy hùng hổ tràn sang biên giới, Trần Lựu lúc này đang giữ chức trấn thủ thành Pha Lũy (vùng biên giới xứ Lạng). Nhận định giặc cậy quân đông, hung hăng và chủ quan, Lê Lợi cùng bộ tham mưu đã vạch ra kế hoạch dụ địch vào trận địa mai phục tại ải Chi Lăng. Người được chọn để thực hiện kế sách mang tính quyết định này chính là Trần Lựu.

Thực hiện mưu kế “kiêu binh” (giả vờ thua để giặc chủ quan), Trần Lựu đã chỉ huy quân sĩ liên tục chặn đánh giặc ở cửa ải Pha Lũy, rồi lui về Ải Lưu, tiếp tục lui về Chi Lăng. Ông hành quân vô cùng khéo léo, vừa đánh vừa chạy, giả vờ như thể quân Đại Việt đã kiệt quệ, thua chạy toán loạn. Chính kế dụ binh của Trần Lựu đã làm quân Minh nghĩ rằng quân Lam Sơn quá yếu, Liễu Thăng hăm hở dẫn hơn 1 vạn quân kỵ binh tinh nhuệ tiến sâu vào thung lũng Chi Lăng. Khi kỵ binh giặc lọt thỏm vào đầm lầy Mã Yên, Trần Lựu lập tức phát lệnh quay mũi giáo đánh trả quyết liệt, phối hợp cùng các cánh quân mai phục của Lê Sát, Lưu Nhân Chú đồng loạt đổ ra. Giặc Minh hoàn toàn vỡ trận, Liễu Thăng bị chém đầu, chiến dịch hoàn toàn thắng lợi.

Sau khi đất nước thanh bình, vào năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) định công ban thưởng. Trần Lựu được xếp vào hàng khai quốc công thần, được ban quốc tính họ Lê và phong tước vị cao quý, ghi danh danh sách các tướng lĩnh có công đầu thiết lập nên triều đại Lê sơ thịnh trị.

Không chỉ là một dũng tướng trên chiến trận, sau khi hòa bình lập lại, ông tiếp tục đem tài năng, đức độ của mình để giúp triều đình ổn định, khai hoang lập ấp, giữ gìn bờ cõi. Hiện nay, anh linh của ông không chỉ được tôn kính thờ tự tại đền thờ chính ở thôn Chí Cường 3 (xã Thiệu Quang) mà còn được Nhân dân lập đền phụng thờ ở nhiều nơi như đình Thanh Hà (Hà Nội), Bắc Ninh.

Đền thờ Khai quốc công thần Trần Lựu tại thôn Chí Cường 3 mang vẻ đẹp của kiến trúc và văn hóa. Hiện đền thờ còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như thần phả, sắc phong, hoành phi, câu đối, cửa võng, chuông, đại tự, khánh văn bia, ngựa thờ, đồ gốm sứ... Đặc biệt, tại đây còn tấm bia đá dựng năm 1864 do Đốc học Thanh Hóa Nhữ Bá Sĩ soạn nhằm ca ngợi sự nghiệp phò giúp nhà Lê giữ nước của Trần Lựu.

Ông Trần Quang Trung, người đang trực tiếp trông coi đền thờ, cho biết: “Hằng năm, vào ngày 20 tháng 2 âm lịch, con cháu dòng họ Trần lại tụ hội về đây tế lễ, thực hiện các nghi thức quan trọng. Thông qua đó, góp phần không nhỏ trong việc giáo dục truyền thống lịch sử - văn hóa cho thế hệ trẻ. Với những giá trị lịch sử và văn hóa, năm 1994, Đền thờ Khai quốc công thần Trần Lựu được UBND tỉnh xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh”.