Khả năng này được gọi là cảm nhận từ trường (magnetoreception), một trong những giác quan kỳ lạ nhất của thế giới động vật. Nhiều loài có thể cảm nhận những biến đổi rất nhỏ của từ trường Trái Đất và sử dụng chúng như một chiếc la bàn tự nhiên, thậm chí như một “bản đồ” để xác định vị trí.
Ảnh: explorebiology
Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là các loài chim di cư. Chim cổ đỏ châu Âu và nhiều loài chim khác có thể sử dụng từ trường để định hướng trong những hành trình dài hàng nghìn kilomet. Điều đặc biệt là hệ thống định hướng này có thể liên quan đến cryptochrome, một loại protein nhạy sáng trong võng mạc. Theo giả thuyết “cặp gốc tự do”, ánh sáng kích hoạt các phản ứng hóa học trong cryptochrome, và từ trường làm thay đổi trạng thái của chúng. Nói cách khác, con chim có thể không “cảm thấy” từ trường giống như chúng ta cảm nhận âm thanh hay mùi, mà có thể nhận được thông tin từ trường thông qua một quá trình hóa học liên quan đến ánh sáng.
Ảnh: greverse
Nhưng chim không phải những “nhà hàng hải” duy nhất của tự nhiên. Rùa biển có khả năng sử dụng từ trường để định hướng giữa đại dương rộng lớn. Thú vị hơn, một số nghiên cứu cho thấy rùa biển có thể ghi nhớ “chữ ký từ trường” của khu vực nơi chúng sinh ra, sau đó sử dụng thông tin ấy khi trưởng thành để quay trở lại. Cá hồi cũng được cho là sử dụng chiến lược tương tự trong hành trình trở về dòng sông quê hương.
Ảnh: focus
Cá hồi, chim, rùa biển, tôm hùm gai, một số loài côn trùng và thậm chí giun tròn đều đã được nghiên cứu về khả năng cảm nhận từ trường. Ở một số động vật, các tinh thể magnetite – một khoáng vật có tính từ mạnh – được xem là ứng viên quan trọng cho cơ chế cảm nhận. Ở động vật biển, một khả năng khác là cảm nhận các dòng điện cực nhỏ được tạo ra khi cơ thể chuyển động trong nước biển và từ trường Trái Đất.
Điều đáng kinh ngạc là từ trường Trái Đất rất yếu so với những nam châm thông thường. Vậy mà trong hàng triệu năm tiến hóa, nhiều sinh vật đã phát triển những hệ thống cảm giác có thể khai thác nó.
Và bí ẩn vẫn chưa được giải đáp hoàn toàn. Các nhà khoa học vẫn chưa xác định chắc chắn “bộ phận cảm biến từ” thực sự nằm ở đâu trong nhiều loài. Có lẽ trong tương lai, việc khám phá giác quan này sẽ cho chúng ta một cái nhìn hoàn toàn mới về cách động vật “nhìn thấy” một thế giới vô hình mà con người không thể trực tiếp cảm nhận.
